#8

Trần Kỳ Phương Đồng tác giả với Rie Nakamura Thánh đô Mỹ Sơn: Tín ngưỡng hoàng gia của tiểu quốc miền Bắc Chiêm Thành (Campà) * Văn bia đầu tiên của Mỹ Sơn đã được phát hiện thuộc triều vua Bhadravarman, người mà sử liệu Việt Nam và Trung Hoa gọi là Phạm Hồ Đạt hay Fan Hu-ta, trị vì khoảng năm AD 380- 413. Minh văn này đề cập đến việc nhà vua dựng một ngôi đền để phụng hiến Thần Bhadresvara (Siva); và xác lập vùng đất được chọn để xây dựng thánh địa của hoàng gia, là, dựa vào ngọn núi thiêng ở phía nam thung lũng tên là Mahaparvata/ Đại Sơn Thần, mà, ngày nay nhân dân trong vùng gọi là núi Răng Mèo hay Hòn Quắp [C72 (ký hiệu văn bia Chàm)]( Jacques 1995: 5, 204; Trần 2002; 2004: 3-5, 33-5; Majumdar 1985: Inscription #4, 4-8).   Ngôi đền của đức vua Bhadravarman được dựng bằng gỗ để thờ linga của Thần Bhadresvara. Danh hiệu của linga, có khả năng, đó là sự kết hợp giữa tên riêng của vua Bhadravarman với Isvara, là một danh hiệu khác của Thần Siva, Bhadravarman + Isvara = Bhadresvara (Siva). Tín ngưỡng thờlinga của Siva đã được kế tục trong suốt nhiều thế kỷ tại Mỹ Sơn từ thời khởi đầu cho đến giai đoạn cuối.   Mỹ Sơn là một thung lũng hẹp, kín đáo, đường kính khoảng 2 km, được bao bọc bởi những rặng núi thấp; có một giòng suối lớn bắt nguồn từ ngọn núi thiêng ở phía nam chảy ngang qua thung lũng để đổ vào giòng sông thiêng Mahanadi/ Nữ Thần Đại Giang tức là sông Thu Bồn ở phía bắc [C147] (Majumdar 1985: #4, 7; Jacques 1995: 204).   Đền- tháp ở Mỹ Sơn được xây dựng liên tục qua nhiều thế kỷ, từ cuối thế kỷ thứ 4/5 cho đến thế kỷ 13/14. Có nhiều khả năng để kết luận rằng ngôi đền lớn B1 là ngôi đền trung tâm của thánh đô này, vì, những bộ phận kiến trúc được phát hiện tại đây có niên đại trải dài từ cuối thế kỷ thứ 7 cho đến thế kỷ 13/14; và, vì kích thước bề thế của ngôi đền cũng như vị trí trung tâm của nó trong bố cục tổng thể của khu di tích. (Minh họa #1)   #1/ Sơ đồ di tích Mỹ Sơn (Theo Parmentier và Boisselier) Ngôi đền B1 hiện nay thờ một bộ yoni-linga, gọi là linga Bhadresvara (Siva). Đài thờ yoni-linga của B1 được đặt trên một cái hố vuông tại trung tâm ngôi đền dùng để rút nước lễ thánh tẩy. Kiến trúc của ngôi đền B1 hiện tồn là một công trình được trùng tu vào giai đọan muộn, khoảng thế kỷ 12-13. Đây là ngôi đền duy nhất trong kiến trúc Chàm có đế - tháp được xây hoàn toàn bằng sa thạch với một kích thước to lớn. (Minh họa #3) #3/ Linga Bhadresvara thờ trong ngôi đền Mỹ Sơn B1 Cách bài trí của nhóm B hiện tồn, đã xuất hiện khoảng từ sau thế kỷ thứ 10, theo một phức hợp sau: tháp bày nghi lễ/ mandapa D1- tháp cổng/gopura B2- ngôi đền chính/ kalan B1; các ngôi đền phụ B3, B4; tháp lửa/kosagraha B5; tháp đựng nước thánh lễ B6; và bảy ngôi đền nhỏ thờ các vị thần tinh tú/ navagrahas / saptagrahas từ B7-B13. Hầu hết các công trình thuộc nhóm B đều được xây dựng và trùng tu liên tục từ thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ 12/13.   Song song với nhóm B là nhóm C, cả hai đều được dựng theo trục đông - tây. Nhóm C cũng có sự bài trí tương tự nhóm B nhưng giản lược hơn, bao gồm một ngôi đền chính/ kalan C1- tháp cổng/ gopura C2 - tháp bày nghi lễ/ mandapa D2; tháp lửa/ kosagrha C3; công trình phụ C4; và ba ngôi đền phụ C5, C6, C7. Ngôi đền chính/ kalan C1 là một công trình trùng tu vào khoảng thế kỷ 11/12, tái xử dụng những bộ phận kiến trúc của ngôi đền trước kia như tym-pan, lanh-tô, v.v…thuộc thế kỷ 8/9. Ngôi đền C1 thờ ngẫu tượng của Thần Siva trong dạng nhân thể. Đây là một pho tượng tròn bằng sa thạch cứng, trong tư thế đứng, dựng trên một bệ yoni. Pho tượng có kích thước khá lớn, cao: 196 cm, được tạc bằng đá nguyên khối, đây là một kiệt tác của nền điêu khắc Chàm (Boisselier 1963: 55; AFAO-EFEO 1997: 98). Những phát hiện khảo cổ học tại nhóm tháp C đã cho phép nhận định rằng pho tượng Siva này được đeo các đồ trang sức bằng kim loại quý trong khi hành lễ.[1]   Y phục của tượng Thần Siva là một loại sampôt dài đến đầu gối, có vạt trước và vạt sau dài, dắt múi qua bên phải, loại sampôt này chỉ phổ biến trong điêu khắc Chàm trong một giai đoạn ngắn vào khoảng cuối  thế kỷ thứ  8 hoặc đầu thế kỷ thứ 9 mà thôi.[2] Khuôn mặt của thần được đặc tả với hàng lông mày giao nhau, hai mắt mở lớn có con ngươi, mũi thẳng, đôi môi dày với bộ râu mép thanh tú, tóc kiểu jata-mukuta kết lại bằng những lọn tóc có hình bông lúa mềm mại… đó là những đặc điểm nghệ thuật điêu khắc Chàm vào giai đoạn sớm, trước Phong cách Đồng Dương, tức là vào khoảng phần tư cuối cùng của thế kỷ thứ 8 hoặc phần tư thứ nhất của thế kỷ thứ 9 (Trần 1988: 33). (Minh họa #4)   #4/ Ngẫu tượng thần Siva nhân thể thờ trong ngôi đền Mỹ Sơn C1   So sánh cách bài trí và nội dung thờ tự của hai ngôi đền B1 và C1, chúng ta có thể đi đến một kết luận rằng, chúng phản ảnh tín ngưỡng thờ Siva trong hình thức lưỡng thể, tức là, thờ linga của thần kết hợp với nghi tượng của thần trong nhân thể (Trần 2004: 34-5; 2005: 132).   Hiện tượng tín ngưỡng Siva- lưỡng thể tại thánh đô hoàng gia Mỹ Sơn có thể được suy luận rằng, các vị vua Chàm muốn nhấn mạnh niềm tin tuyệt đối vào Đấng Toàn Năng của tín ngưỡng Siva được thị hiện bằng cả hai hình thái: một biểu tượng vũ trụ / Siva- linga cũng như  một hình tượng nhân thể được thần hoá / Siva- nhân thể; đó là vị thần chủ bảo hộ của các vương triều Campà. Hơn nữa, trong bối cảnh này, chúng ta có thể giả định rằng, ngẫu tượng Siva- linga thị hiện chính Thần Siva, còn ngẫu tượngSiva -nhân thể thị hiện những vị vua Chàm đã được phong thần (?).[3]   Ngoài nhóm B và C ra, tại Mỹ Sơn, hình thái thờ phượng Siva- lưỡng thểcòn xuất hiện tại nhóm A’ và  nhóm E.   Nhóm A’ bao gồm nhiều đền- tháp được xây qua các thời kỳ khác nhau trong giai đoạn sớm, hình thái tín ngưỡng Siva -lưỡng thể được phát hiện tại hai ngôi đền A’1 và A’4: ngôi đền A’1 thờ Siva- linga; còn ngôi đền A’4 thờ  Siva-nhân thể. Ngẫu tượng Siva-linga của ngôi đền A’1 đã không được tìm thấy trong lòng tháp, nhưng ngẫu tượng Siva-nhân thể của ngôi đền A’4 thì được tìm thấy ngay tại tháp. Đây là một pho tượng tròn, trong tư thế đứng, tạc bằng đá nguyên khối, đặt trên yoni, tượng cũng được đánh giá là một kiệt tác của điêu khắc Chàm, y phục của tượng tương tự với tượng Siva C1 (Boisselier 1963: 54). Pho tượng Siva A’4 được điêu khắc rất trau chuốc, kích thước nhỏ hơn tượng Siva C1; xét về kỹ thuật tạc tượng và nghệ thuật thể hiện có thể nhận định rằng hai pho tượng Siva đứng này được chế tác cùng thời (Trần 1988: 32).[4]   Hình thái thờ phượng này cũng xuất hiện tại nhóm E, với ngôi đền E1 thờSiva- linga và ngôi đền E4 thờ Siva-nhân thể. Ngôi đền E1 là một trong những công trình kiến trúc sớm nhất tại Mỹ Sơn, đài thờ của ngôi đền này là một kiệt tác của nền điêu khắc Chàm. Đài thờ và ngôi đền Mỹ Sơn E1 có niên đại vào khoảng nửa đầu thế kỷ thứ 8 (Trần 2005: 135-37). Đài thờ E1 thờ một bộ yoni-linga kích thước khá lớn, được phục dựng bởi Henri Parmentier vào đầu thế kỷ trước (Parmentier 1918: Pl. CXX).   Về phía bắc ngôi đền E1 là ngôi đền E4, những bộ phận trang trí kiến trúc của ngôi đền, đặc biệt, hai bức phù điêu lớn bằng sa thạch, là bức lanh-tô thể hiện múa nhạc cung đình và bức tym-pan thể hiện Nữ thần Devi (Boisselier 1963: 212-13; Trần 1988: 49-50)[5] mang những đặc trưng nghệ thuật điêu khắc cũng như kỹ thuật cấu trúc của ngôi đền, cho biết nó được xây dựng vào khoảng nửa sau thế kỷ 11, có thể, dưới triều vua Harivarman, khoảng năm 1081, ‘khi ông chiến thắng tất cả kẻ thù xâm lược Campà  và cho tái thiết lại thánh địa thờ thần Srisanabhadesvara’như trong một minh văn của ông tìm thấy tại Mỹ Sơn đã đề cập [C90] (Majumdar 1985: #62, 161-67; Jacques 1995: 115-22).             Ngôi đền E4 thờ ngẫu tượng Siva, đó là một pho tượng tròn trong tư thế đứng đặt trên một bệ yoni có phần đài thờ hình vuông trang trí một hàng vú phụ nữ tượng trưng cho Nữ thần Uroja/ Nữ thần Dựng nước. Y phục của tượng là một sampôt dài đến cổ chân, có vạt lớn ở phía trước, được trang trí rất cầu kỳ, gấp lại thành nhiều lớp tạo nên hình chữ z, đó là những đặc điểm để có thể xác định rằng pho tượng được chế tác vào khoảng thế kỷ cuối thế kỷ 11 hoặc đầu thế kỷ 12 ((Boisselier 1963: 212).[6]   Như vậy, những ngẫu tượng Siva- linga và  Siva- nhân thể của các ngôi đền B1-C1, A’1-A’4 và E1-E4 chứng minh rằng tín ngưỡng Siva-lưỡng thểđã được thực hành tại Mỹ Sơn suốt từ thế kỷ thứ 8 cho đến thế kỷ 12/13. Trong tất cả các di tích đền-tháp Hindu của vương quốc Chiêm Thành, Mỹ Sơn là thánh địa duy nhất thực hành hình thái tín ngưỡng này.     Ngoại trừ một vài bức tym-pan nhỏ (phù điêu trang trí trên cửa tháp) thể hiện các nữ thần Hindu, tại Mỹ Sơn chưa hề tìm thấy một ngẫu tượng nữ thần nào được thờ trong các ngôi đền chính, điều này cho thấy các vị nữ thần đã không giữ vai trò trọng yếu tại khu thánh đô hoàng gia này.   Thánh đô Pô Nagar Nha Trang: Tín ngưỡng hoàng gia của tiểu quốc miền Nam Chiêm Thành (Campà)   Thánh địa Pô Nagar Nha Trang, cách Mỹ Sơn khoảng 450 km về phía Nam, nay thuộc thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà, di tích này tọa lạc trên một ngọn đồi nhỏ sát bên cửa sông Cái và sông Hà Ra là hai dòng sông lớn của thành phố Nha Trang. Theo minh văn, ngôi đền đầu tiên xây dựng tại đây có từ trước thế kỷ thứ 8. Ngôi đền bằng gỗ đầu tiên của thánh địa này đã bị đốt cháy năm 774; rồi vào năm 784, ngôi đền đầu tiên bằng gạch và đá đã được dựng lên tại đây. Theo những kết quả khai quật khảo cổ học được xúc tiến bởi các nhà khảo cổ học của Trường Viễn Đông Bác Cổ vào đầu thế kỷ trước, có tất cả 10 công trình kiến trúc được xây dựng trên ngọn đồi có diện tích khoảng 500 m2 này (Parmentier 1909: 111-32).   Ngày nay, sau những tàn phá của chiến tranh và huỷ hoại của thời gian, chỉ tồn tại năm kiến trúc bao gồm ngôi đền chính/kalan phía bắc (Tháp A), ngôi đền phụ phía nam (Tháp B), ngôi đền nhỏ phía nam (Tháp C), ngôi đền phụ tây-bắc (Tháp F) và những hàng cột bằng gạch của mandapa (Công trình M) dựng phía trước dưới chân đồi. (Minh họa #2) #2/ Sơ đồ di tích Pô Nagar Nha Trang (Theo Parmentier và Shige-eda)   Cũng theo văn bia chúng ta biết rằng, hình tượng đầu tiên của Nữ thần Bhavagati[7] được dựng lên tại thánh địa này thuộc triều vua Satyavarman năm 784 sau khi ông đánh đuổi được hải tặc người Java vào năm 774 và cho xây dựng lại ngôi đền đã bị cướp phá [C38] (Majumdar 1985: #22, 41-4). Về sau, hình tượng của nữ thần lại được liên tục dựng lên trong những năm 817 [C31] và năm 918 [C33] (Majumdar 1985: #26, 61-4; # 45, 138-39). Năm 950, pho tượng bằng vàng của nữ thần bị người Khmer cướp mất [C38]; và vào năm 965, vua Jaya Indravarman đã cho dựng lại tượng nữ thần bằng đá [C38] (Majumdar 1985: # 47, 143-44). Năm 1050, danh hiệu Yapu-Nagara của nữ thần, lần đầu tiên, được tôn xưng bởi vua Sri Paramesvaravarman [C30]; năm 1084 bởi vua Paramabodhisatva [C30]; và năm 1160 bởi vua Jaya Harivarman [C30] (Majumdar 1985: #55, 151-53; #76, 194-95); vào các năm 1256, 1267 bởi công chúa Suryadevi [C31]; và năm 1275 bởi công chúa Ratnavali [C37] (Schweyer 2004:125).Như vậy, việc tôn thờ Nữ thần Bhagavati được thực hiện vào những năm 784, 817, 918, 965; và về sau, dưới danh hiệu Pô Yang Inu Nagar vào những năm 1050, 1160, 1256 và 1275, được kế tục qua nhiều thế kỷ, điều đó đã khẳng định vai trò trọng yếu của Nữ thần Mẹ Xứ Sở tại thánh địa Pô Nagar Nha Trang.[8]   Pho tượng chính của thánh đô Pô Nagar Nha Trang là ngẫu tượng của Nữ thần Bhagavati/ Đấng Chí Tôn hiện vẫn được tôn thờ trong ngôi đền chính phía bắc. Tượng được tạc bằng nguyên khối sa thạch cứng. Đầu tượng đã được phục chế lại theo kiểu thức của người Kinh/Việt. Pho tượng thể hiện nữ thần có mười tay, ngồi trên một toà sen đặt trên bệ yoni và một đài thờ vuông, tựa vào một cái ngai có trang trí hình tượng kala-makara. Hai bàn tay trước, bàn tay trái lật ngữa ra đặt trên đùi thủ ấn varada-mudra/ mãn nguyện ấn, bàn tay phải thủ ấn abhaya-mudra/ vô uý ấn; còn các bàn tay phía sau cầm các loại vũ khí tùy thuộc như, bên phải, từ dưới lên, là:  một lưỡi dao, một mũi tên, một vòng cakra/ nhật luân xa, một cái giáo; bên trái, từ dưới lên, là: một cái chuông nhỏ, một ankusa/ lưỡi rìu, một con ốc (?), một cái cung. Pho tượng Nữ thần Bhagavati của thánh đô Pô Nagar là một kiệt tác của nền điêu khắc Chàm, chất liệu cũng như phẩm chất nghệ thuật tuyệt vời của pho tượng đã phản ảnh vai trò quan trọng của nó trong tín ngưỡng hoàng gia Chiêm Thành xưa kia. Niên đại của tượng được các nhà lịch sử nghệ thuật xác định vào khoảng cuối thế kỷ thứ 10 hoặc giữa thế kỷ 11.[9] (Minh họa #5) #5/ Ngẫu tượng nữ thần Yang Inu Po Nagar thờ trong ngôi đền chính di tích Po Nagar Nha Trang #6/ Biểu tượng Hon-kan của người Chăm   Gắn liền với thánh địa Pô Nagar Nha Trang là truyền thuyết về Nữ thần Pô Yang Inu Nagar được lưu truyền phổ biến trong cộng đồng người Chăm cũng như người Kinh/Việt tại các tỉnh Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận có nội dung chính như sau: “Bà sinh ra từ mây trời và sóng biển, xuất hiện tại núi Đại An, tỉnh Khánh Hòa, được vợ chồng tiều phu nuôi dưỡng. Bà là một cô gái xinh đẹp. Nhân một ngày lũ lụt Bà đã hoá thân vào một cây trầm để trôi về biển Bắc. Cây trầm được vớt lên dâng cho thái tử ở vương quốc biển Bắc. Vào một đêm trăng Bà hiện ra từ cây trầm và được thái tử đem lòng yêu thương. Họ ăn ở với nhau có hai người con trai. Một hôm Bà nhớ cha mẹ nên đã cùng hai con trai nhập vào cây trầm trôi về lại quê hương ở miền Nam. Ở quê nhà, Bà đã dạy cho dân biết cày cấy, trồng trọt  và dệt vải. Sau khi đi chinh chiến về, thái tử mới biết vợ và hai con đã trở về quê nhà nên đem chiến thuyền đi tìm. Vì quân lính của thái tử gây nhũng nhiễu cho dân nên Bà đã dùng thần lực phá tan chiến thuyền của thái tử. Xác của những chiến thuyền biến thành những tảng đá nổi lên ở cửa sông. Bà là đấng sáng tạo nên đất nước, sinh ra gỗ trầm hương và lúa gạo…Nhân dân ngưỡng mộ công đức của Bà nên đã cho xây tháp để thờ Bà và hai người con tra

Trần Kỳ Phương Đồng tác giả với Rie Nakamura Thánh đô Mỹ Sơn: Tín ngưỡng hoàng gia của tiểu quốc miền Bắc Chiêm Thành (Campà) * Văn bia đầu tiên của Mỹ Sơn đã được phát hiện thuộc triều vua Bhadravarman, người mà sử liệu Việt Nam và Trung Hoa gọi là Phạm Hồ Đạt hay Fan Hu-ta, trị vì khoảng năm AD 380- 413. Minh văn này đề cập đến việc nhà vua dựng một ngôi đền để phụng hiến Thần Bhadresvara (Siva); và xác lập vùng đất được chọn để xây dựng thánh địa của hoàng gia, là, dựa vào ngọn núi thiêng ở phía nam thung lũng tên là Mahaparvata/ Đại Sơn Thần, mà, ngày nay nhân dân trong vùng gọi là núi Răng Mèo hay Hòn Quắp [C72 (ký hiệu văn bia Chàm)]( Jacques 1995: 5, 204; Trần 2002; 2004: 3-5, 33-5; Majumdar 1985: Inscription #4, 4-8).   Ngôi đền của đức vua Bhadravarman được dựng bằng gỗ để thờ linga của Thần Bhadresvara. Danh hiệu của linga, có khả năng, đó là sự kết hợp giữa tên riêng của vua Bhadravarman với Isvara, là một danh hiệu khác của Thần Siva, Bhadravarman + Isvara = Bhadresvara (Siva). Tín ngưỡng thờlinga của Siva đã được kế tục trong suốt nhiều thế kỷ tại Mỹ Sơn từ thời khởi đầu cho đến giai đoạn cuối.   Mỹ Sơn là một thung lũng hẹp, kín đáo, đường kính khoảng 2 km, được bao bọc bởi những rặng núi thấp; có một giòng suối lớn bắt nguồn từ ngọn núi thiêng ở phía nam chảy ngang qua thung lũng để đổ vào giòng sông thiêng Mahanadi/ Nữ Thần Đại Giang tức là sông Thu Bồn ở phía bắc [C147] (Majumdar 1985: #4, 7; Jacques 1995: 204).   Đền- tháp ở Mỹ Sơn được xây dựng liên tục qua nhiều thế kỷ, từ cuối thế kỷ thứ 4/5 cho đến thế kỷ 13/14. Có nhiều khả năng để kết luận rằng ngôi đền lớn B1 là ngôi đền trung tâm của thánh đô này, vì, những bộ phận kiến trúc được phát hiện tại đây có niên đại trải dài từ cuối thế kỷ thứ 7 cho đến thế kỷ 13/14; và, vì kích thước bề thế của ngôi đền cũng như vị trí trung tâm của nó trong bố cục tổng thể của khu di tích. (Minh họa #1)   #1/ Sơ đồ di tích Mỹ Sơn (Theo Parmentier và Boisselier) Ngôi đền B1 hiện nay thờ một bộ yoni-linga, gọi là linga Bhadresvara (Siva). Đài thờ yoni-linga của B1 được đặt trên một cái hố vuông tại trung tâm ngôi đền dùng để rút nước lễ thánh tẩy. Kiến trúc của ngôi đền B1 hiện tồn là một công trình được trùng tu vào giai đọan muộn, khoảng thế kỷ 12-13. Đây là ngôi đền duy nhất trong kiến trúc Chàm có đế - tháp được xây hoàn toàn bằng sa thạch với một kích thước to lớn. (Minh họa #3) #3/ Linga Bhadresvara thờ trong ngôi đền Mỹ Sơn B1 Cách bài trí của nhóm B hiện tồn, đã xuất hiện khoảng từ sau thế kỷ thứ 10, theo một phức hợp sau: tháp bày nghi lễ/ mandapa D1- tháp cổng/gopura B2- ngôi đền chính/ kalan B1; các ngôi đền phụ B3, B4; tháp lửa/kosagraha B5; tháp đựng nước thánh lễ B6; và bảy ngôi đền nhỏ thờ các vị thần tinh tú/ navagrahas / saptagrahas từ B7-B13. Hầu hết các công trình thuộc nhóm B đều được xây dựng và trùng tu liên tục từ thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ 12/13.   Song song với nhóm B là nhóm C, cả hai đều được dựng theo trục đông - tây. Nhóm C cũng có sự bài trí tương tự nhóm B nhưng giản lược hơn, bao gồm một ngôi đền chính/ kalan C1- tháp cổng/ gopura C2 - tháp bày nghi lễ/ mandapa D2; tháp lửa/ kosagrha C3; công trình phụ C4; và ba ngôi đền phụ C5, C6, C7. Ngôi đền chính/ kalan C1 là một công trình trùng tu vào khoảng thế kỷ 11/12, tái xử dụng những bộ phận kiến trúc của ngôi đền trước kia như tym-pan, lanh-tô, v.v…thuộc thế kỷ 8/9. Ngôi đền C1 thờ ngẫu tượng của Thần Siva trong dạng nhân thể. Đây là một pho tượng tròn bằng sa thạch cứng, trong tư thế đứng, dựng trên một bệ yoni. Pho tượng có kích thước khá lớn, cao: 196 cm, được tạc bằng đá nguyên khối, đây là một kiệt tác của nền điêu khắc Chàm (Boisselier 1963: 55; AFAO-EFEO 1997: 98). Những phát hiện khảo cổ học tại nhóm tháp C đã cho phép nhận định rằng pho tượng Siva này được đeo các đồ trang sức bằng kim loại quý trong khi hành lễ.[1]   Y phục của tượng Thần Siva là một loại sampôt dài đến đầu gối, có vạt trước và vạt sau dài, dắt múi qua bên phải, loại sampôt này chỉ phổ biến trong điêu khắc Chàm trong một giai đoạn ngắn vào khoảng cuối  thế kỷ thứ  8 hoặc đầu thế kỷ thứ 9 mà thôi.[2] Khuôn mặt của thần được đặc tả với hàng lông mày giao nhau, hai mắt mở lớn có con ngươi, mũi thẳng, đôi môi dày với bộ râu mép thanh tú, tóc kiểu jata-mukuta kết lại bằng những lọn tóc có hình bông lúa mềm mại… đó là những đặc điểm nghệ thuật điêu khắc Chàm vào giai đoạn sớm, trước Phong cách Đồng Dương, tức là vào khoảng phần tư cuối cùng của thế kỷ thứ 8 hoặc phần tư thứ nhất của thế kỷ thứ 9 (Trần 1988: 33). (Minh họa #4)   #4/ Ngẫu tượng thần Siva nhân thể thờ trong ngôi đền Mỹ Sơn C1   So sánh cách bài trí và nội dung thờ tự của hai ngôi đền B1 và C1, chúng ta có thể đi đến một kết luận rằng, chúng phản ảnh tín ngưỡng thờ Siva trong hình thức lưỡng thể, tức là, thờ linga của thần kết hợp với nghi tượng của thần trong nhân thể (Trần 2004: 34-5; 2005: 132).   Hiện tượng tín ngưỡng Siva- lưỡng thể tại thánh đô hoàng gia Mỹ Sơn có thể được suy luận rằng, các vị vua Chàm muốn nhấn mạnh niềm tin tuyệt đối vào Đấng Toàn Năng của tín ngưỡng Siva được thị hiện bằng cả hai hình thái: một biểu tượng vũ trụ / Siva- linga cũng như  một hình tượng nhân thể được thần hoá / Siva- nhân thể; đó là vị thần chủ bảo hộ của các vương triều Campà. Hơn nữa, trong bối cảnh này, chúng ta có thể giả định rằng, ngẫu tượng Siva- linga thị hiện chính Thần Siva, còn ngẫu tượngSiva -nhân thể thị hiện những vị vua Chàm đã được phong thần (?).[3]   Ngoài nhóm B và C ra, tại Mỹ Sơn, hình thái thờ phượng Siva- lưỡng thểcòn xuất hiện tại nhóm A’ và  nhóm E.   Nhóm A’ bao gồm nhiều đền- tháp được xây qua các thời kỳ khác nhau trong giai đoạn sớm, hình thái tín ngưỡng Siva -lưỡng thể được phát hiện tại hai ngôi đền A’1 và A’4: ngôi đền A’1 thờ Siva- linga; còn ngôi đền A’4 thờ  Siva-nhân thể. Ngẫu tượng Siva-linga của ngôi đền A’1 đã không được tìm thấy trong lòng tháp, nhưng ngẫu tượng Siva-nhân thể của ngôi đền A’4 thì được tìm thấy ngay tại tháp. Đây là một pho tượng tròn, trong tư thế đứng, tạc bằng đá nguyên khối, đặt trên yoni, tượng cũng được đánh giá là một kiệt tác của điêu khắc Chàm, y phục của tượng tương tự với tượng Siva C1 (Boisselier 1963: 54). Pho tượng Siva A’4 được điêu khắc rất trau chuốc, kích thước nhỏ hơn tượng Siva C1; xét về kỹ thuật tạc tượng và nghệ thuật thể hiện có thể nhận định rằng hai pho tượng Siva đứng này được chế tác cùng thời (Trần 1988: 32).[4]   Hình thái thờ phượng này cũng xuất hiện tại nhóm E, với ngôi đền E1 thờSiva- linga và ngôi đền E4 thờ Siva-nhân thể. Ngôi đền E1 là một trong những công trình kiến trúc sớm nhất tại Mỹ Sơn, đài thờ của ngôi đền này là một kiệt tác của nền điêu khắc Chàm. Đài thờ và ngôi đền Mỹ Sơn E1 có niên đại vào khoảng nửa đầu thế kỷ thứ 8 (Trần 2005: 135-37). Đài thờ E1 thờ một bộ yoni-linga kích thước khá lớn, được phục dựng bởi Henri Parmentier vào đầu thế kỷ trước (Parmentier 1918: Pl. CXX).   Về phía bắc ngôi đền E1 là ngôi đền E4, những bộ phận trang trí kiến trúc của ngôi đền, đặc biệt, hai bức phù điêu lớn bằng sa thạch, là bức lanh-tô thể hiện múa nhạc cung đình và bức tym-pan thể hiện Nữ thần Devi (Boisselier 1963: 212-13; Trần 1988: 49-50)[5] mang những đặc trưng nghệ thuật điêu khắc cũng như kỹ thuật cấu trúc của ngôi đền, cho biết nó được xây dựng vào khoảng nửa sau thế kỷ 11, có thể, dưới triều vua Harivarman, khoảng năm 1081, ‘khi ông chiến thắng tất cả kẻ thù xâm lược Campà  và cho tái thiết lại thánh địa thờ thần Srisanabhadesvara’như trong một minh văn của ông tìm thấy tại Mỹ Sơn đã đề cập [C90] (Majumdar 1985: #62, 161-67; Jacques 1995: 115-22).             Ngôi đền E4 thờ ngẫu tượng Siva, đó là một pho tượng tròn trong tư thế đứng đặt trên một bệ yoni có phần đài thờ hình vuông trang trí một hàng vú phụ nữ tượng trưng cho Nữ thần Uroja/ Nữ thần Dựng nước. Y phục của tượng là một sampôt dài đến cổ chân, có vạt lớn ở phía trước, được trang trí rất cầu kỳ, gấp lại thành nhiều lớp tạo nên hình chữ z, đó là những đặc điểm để có thể xác định rằng pho tượng được chế tác vào khoảng thế kỷ cuối thế kỷ 11 hoặc đầu thế kỷ 12 ((Boisselier 1963: 212).[6]   Như vậy, những ngẫu tượng Siva- linga và  Siva- nhân thể của các ngôi đền B1-C1, A’1-A’4 và E1-E4 chứng minh rằng tín ngưỡng Siva-lưỡng thểđã được thực hành tại Mỹ Sơn suốt từ thế kỷ thứ 8 cho đến thế kỷ 12/13. Trong tất cả các di tích đền-tháp Hindu của vương quốc Chiêm Thành, Mỹ Sơn là thánh địa duy nhất thực hành hình thái tín ngưỡng này.     Ngoại trừ một vài bức tym-pan nhỏ (phù điêu trang trí trên cửa tháp) thể hiện các nữ thần Hindu, tại Mỹ Sơn chưa hề tìm thấy một ngẫu tượng nữ thần nào được thờ trong các ngôi đền chính, điều này cho thấy các vị nữ thần đã không giữ vai trò trọng yếu tại khu thánh đô hoàng gia này.   Thánh đô Pô Nagar Nha Trang: Tín ngưỡng hoàng gia của tiểu quốc miền Nam Chiêm Thành (Campà)   Thánh địa Pô Nagar Nha Trang, cách Mỹ Sơn khoảng 450 km về phía Nam, nay thuộc thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà, di tích này tọa lạc trên một ngọn đồi nhỏ sát bên cửa sông Cái và sông Hà Ra là hai dòng sông lớn của thành phố Nha Trang. Theo minh văn, ngôi đền đầu tiên xây dựng tại đây có từ trước thế kỷ thứ 8. Ngôi đền bằng gỗ đầu tiên của thánh địa này đã bị đốt cháy năm 774; rồi vào năm 784, ngôi đền đầu tiên bằng gạch và đá đã được dựng lên tại đây. Theo những kết quả khai quật khảo cổ học được xúc tiến bởi các nhà khảo cổ học của Trường Viễn Đông Bác Cổ vào đầu thế kỷ trước, có tất cả 10 công trình kiến trúc được xây dựng trên ngọn đồi có diện tích khoảng 500 m2 này (Parmentier 1909: 111-32).   Ngày nay, sau những tàn phá của chiến tranh và huỷ hoại của thời gian, chỉ tồn tại năm kiến trúc bao gồm ngôi đền chính/kalan phía bắc (Tháp A), ngôi đền phụ phía nam (Tháp B), ngôi đền nhỏ phía nam (Tháp C), ngôi đền phụ tây-bắc (Tháp F) và những hàng cột bằng gạch của mandapa (Công trình M) dựng phía trước dưới chân đồi. (Minh họa #2) #2/ Sơ đồ di tích Pô Nagar Nha Trang (Theo Parmentier và Shige-eda)   Cũng theo văn bia chúng ta biết rằng, hình tượng đầu tiên của Nữ thần Bhavagati[7] được dựng lên tại thánh địa này thuộc triều vua Satyavarman năm 784 sau khi ông đánh đuổi được hải tặc người Java vào năm 774 và cho xây dựng lại ngôi đền đã bị cướp phá [C38] (Majumdar 1985: #22, 41-4). Về sau, hình tượng của nữ thần lại được liên tục dựng lên trong những năm 817 [C31] và năm 918 [C33] (Majumdar 1985: #26, 61-4; # 45, 138-39). Năm 950, pho tượng bằng vàng của nữ thần bị người Khmer cướp mất [C38]; và vào năm 965, vua Jaya Indravarman đã cho dựng lại tượng nữ thần bằng đá [C38] (Majumdar 1985: # 47, 143-44). Năm 1050, danh hiệu Yapu-Nagara của nữ thần, lần đầu tiên, được tôn xưng bởi vua Sri Paramesvaravarman [C30]; năm 1084 bởi vua Paramabodhisatva [C30]; và năm 1160 bởi vua Jaya Harivarman [C30] (Majumdar 1985: #55, 151-53; #76, 194-95); vào các năm 1256, 1267 bởi công chúa Suryadevi [C31]; và năm 1275 bởi công chúa Ratnavali [C37] (Schweyer 2004:125).Như vậy, việc tôn thờ Nữ thần Bhagavati được thực hiện vào những năm 784, 817, 918, 965; và về sau, dưới danh hiệu Pô Yang Inu Nagar vào những năm 1050, 1160, 1256 và 1275, được kế tục qua nhiều thế kỷ, điều đó đã khẳng định vai trò trọng yếu của Nữ thần Mẹ Xứ Sở tại thánh địa Pô Nagar Nha Trang.[8]   Pho tượng chính của thánh đô Pô Nagar Nha Trang là ngẫu tượng của Nữ thần Bhagavati/ Đấng Chí Tôn hiện vẫn được tôn thờ trong ngôi đền chính phía bắc. Tượng được tạc bằng nguyên khối sa thạch cứng. Đầu tượng đã được phục chế lại theo kiểu thức của người Kinh/Việt. Pho tượng thể hiện nữ thần có mười tay, ngồi trên một toà sen đặt trên bệ yoni và một đài thờ vuông, tựa vào một cái ngai có trang trí hình tượng kala-makara. Hai bàn tay trước, bàn tay trái lật ngữa ra đặt trên đùi thủ ấn varada-mudra/ mãn nguyện ấn, bàn tay phải thủ ấn abhaya-mudra/ vô uý ấn; còn các bàn tay phía sau cầm các loại vũ khí tùy thuộc như, bên phải, từ dưới lên, là:  một lưỡi dao, một mũi tên, một vòng cakra/ nhật luân xa, một cái giáo; bên trái, từ dưới lên, là: một cái chuông nhỏ, một ankusa/ lưỡi rìu, một con ốc (?), một cái cung. Pho tượng Nữ thần Bhagavati của thánh đô Pô Nagar là một kiệt tác của nền điêu khắc Chàm, chất liệu cũng như phẩm chất nghệ thuật tuyệt vời của pho tượng đã phản ảnh vai trò quan trọng của nó trong tín ngưỡng hoàng gia Chiêm Thành xưa kia. Niên đại của tượng được các nhà lịch sử nghệ thuật xác định vào khoảng cuối thế kỷ thứ 10 hoặc giữa thế kỷ 11.[9] (Minh họa #5) #5/ Ngẫu tượng nữ thần Yang Inu Po Nagar thờ trong ngôi đền chính di tích Po Nagar Nha Trang #6/ Biểu tượng Hon-kan của người Chăm   Gắn liền với thánh địa Pô Nagar Nha Trang là truyền thuyết về Nữ thần Pô Yang Inu Nagar được lưu truyền phổ biến trong cộng đồng người Chăm cũng như người Kinh/Việt tại các tỉnh Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận có nội dung chính như sau: “Bà sinh ra từ mây trời và sóng biển, xuất hiện tại núi Đại An, tỉnh Khánh Hòa, được vợ chồng tiều phu nuôi dưỡng. Bà là một cô gái xinh đẹp. Nhân một ngày lũ lụt Bà đã hoá thân vào một cây trầm để trôi về biển Bắc. Cây trầm được vớt lên dâng cho thái tử ở vương quốc biển Bắc. Vào một đêm trăng Bà hiện ra từ cây trầm và được thái tử đem lòng yêu thương. Họ ăn ở với nhau có hai người con trai. Một hôm Bà nhớ cha mẹ nên đã cùng hai con trai nhập vào cây trầm trôi về lại quê hương ở miền Nam. Ở quê nhà, Bà đã dạy cho dân biết cày cấy, trồng trọt  và dệt vải. Sau khi đi chinh chiến về, thái tử mới biết vợ và hai con đã trở về quê nhà nên đem chiến thuyền đi tìm. Vì quân lính của thái tử gây nhũng nhiễu cho dân nên Bà đã dùng thần lực phá tan chiến thuyền của thái tử. Xác của những chiến thuyền biến thành những tảng đá nổi lên ở cửa sông. Bà là đấng sáng tạo nên đất nước, sinh ra gỗ trầm hương và lúa gạo…Nhân dân ngưỡng mộ công đức của Bà nên đã cho xây tháp để thờ Bà và hai người con tra

  THÁNH ÐỊA MỸ SƠN (phần 2)   TIỀN SÃNH: Là phần nhô ra trước cửa chính vào đền Tháp. Trên Tiền Sãnh có một bức CHẠM bằng sa thạch hình lá đề. Trong bức CHẠM hình lá đề này được chạm khắc hình tượng của vị THẦN LINH được thờ trong đền Tháp đó. Nét CHẠM TRỔ tinh vi, rõ nét và nổi bật lên.   VÒM CUỐN: Là phần trang trí phía trên khung cửa chính và cửa phụ, nằm phía trong Tiền Sãnh. từ thế kỷ X trở về trước, Vòm Cuốn CHĂM, được các nhà Ðiêu Khắc và nghệ sĩ CHĂM, chạm khắc những đường nét hoa văn trông đẹp đẽ và linh hoạt. Phía dưới Vòm Cuốn; thường có chạm khắc hình người, đứng chấp tay cung kính, để khấn nguyện, cầu xin các vị Thần Linh thờ bên trong những điều gì ta muốn.   MÌNH THÁP: Là phần Thân Tháp, có hình trang trí chạm khắc bằng sa thạch những hình ảnh như Thiên Thần Apsara (tiên nữ múa hát trên cõi trời) chim Thần Garuda, bò thần NanDin, voi, ngựa, hoa lá v.v... Tất cả đều do bàn tay của các chuyên gia CHĂM, với một tâm hồn khoáng đạt và bút pháp tinh xảo, khéo léo về tài năng chạm trổ, đã kiến tạo nên những tác phẩm điêu khắc tuyệt tát trên gạch, trên sa thạch, mà nghệ thuật điêu khắc các nước Ðông Nam A cùng thời, ít khi xuất hiện những kiểu cách và phương thức trên nền gạch như Champa. Nó tuyệt tác không chỉ là kiểu thức đường nét hoa văn xinh đẹp, tinh tế và sinh động, mà tuyệt tác hơn hết là ở nội dung phong phú, bao gồm những nét đặc trưng của dân tộc, trong một giai đoạn của dòng lịch sử, về Thần Quyền, về triết lý nhân sinh, về văn hóa nghệ thuật v.v... tất cả những biểu tượng đó của dân tộc, đã được các nhà điêu khắc CHĂM phơi bày trên thành tường gạch của đền Tháp thiêng (nhà ở các vị thần nơi trần thế) đã tắm nắng gội sương gần hai ngàn năm (IV – IXX) qua, nơi thung lũng u-tịch, giữa núi rùng bao quanh, mà tưởng chừng đã mai một rữa nát, với sự tàn tạ của thời gian, với sự tàn phá điên cuồng của con người trong cảnh mưa bom đạn gió. Nói đến điêu khắc trong đền Tháp ở Thánh Ðịa Mỹ Sơn là nói đến những Ðài Thờ thuộc Mỹ Sơn E-1 (E-1: do nhà khảo cổ người Pháp Henry Parmentier chia khu các đền Tháp trong Thánh Ðịa Mỹ Sơn). Ðó là một đài thờ bằng Sa Thạch mềm, hơi vàng, có kích thước: 3,53m x 2,70m x 0,05m. Ðài thờ còn nguyên vẹn và được khai quật vào năm 1903 trong lòng ngôi đền Mỹ Sơn thuộc khu E-1, bởi các nhà nghiên cứu khảo cổ thuộc trường Viễn đông Bác Cổ Pháp tại Hà Nội. Ðài thờ này vào năm 1918 được đem từ Thánh Ðịa Mỹ Sơn về trưng bày trong Viện Bảo Tàng Ðiêu Khắc CHĂM tại Ðà Nẳng. Ngày 25/07/2010, tác giả bài viết này từ Hoa Kỳ về Việt Nam, trong một chuyến du hành, tìm về nguồn cội Champa ở tuổi “thất thập cổ lai hy”; đến viếng thăm quan sát thực địa Thánh Ðịa Mỹ Sơn, các đền tháp CHĂM dọc miền Trung VN, thăm động Phong Nha, được người xưa viết lại trên một Tảng Ðá bằng phẳng, màu bạc; hiện đang được lưu giữ cẩn trọng bởi chánh phủ Việt Nam và thăm viếng “Viện Bảo tàng Ðà Nẳng” để được mục kích tận mắt, sờ tận tay những tác phẩm Ðiêu Khắc tuyệt mỹ của dân tộc CHĂM do người xưa để lại, trong khối tác phẩm Ðiêu Khắc này có cả Ðài Thờ Mỹ Sơn E-1 nói trên được đặt trên một bệ trưng bày trong Viện Bảo Tàng.     Tác phẩm điêu khắc thế kỷ VII. Sa Thạch, cao 1,14 m Mỹ Sơn, Quãng Nam. July 28, 2010 tại Viện Bảo Tàng Champa Ðà Nẳng.   Ðài thờ Mỹ Sơn E-1 này có 02 vòm cuốn, có hai trụ chống ở mặt trước. Qua cách bố cục trang trí của 02 vòm cuốn này, ta thấy phong cách độc đáo, nghệ thuật điêu khắc CHĂM được thể hiện rõ nét: - Ở 02 đầu Vòm Cuốn là hai con Makara (thú vật được trang trí qua ngôn ngữ tạo hình (Ðiêu Khắc) trong kiến trúc Tôn Giáo Ấn Ðộ), nhả ra hai đầu con Dê (Trong nền văn hóa Sa Huỳnh, khi đào bới những mộ CHUM, các nhà khảo cổ tìm thấy những khoen tai được kiến tạo dưới hình thù con Dê) đã nói lên nội dung bút pháp linh hoạt mang tính bản địa CHĂM (Con Dê là thú vật nuôi trong nhà để cúng tế Thần Linh CHĂM). Phía trong cùng của Vòm Cuốn, là 02 đầu chim có mào và cánh đối diện nhau. Ở đầu phía trong lẫn ngoài của vòm Cuốn, có trang trí 03 bông hoa bốn cánh, với nhụy hoa to, trang trí thưa ra chứ không sát vào nhau; nhìn vào hai Vòm Cuốn phía trong Tiền Sãnh thấy nhẹ nhàng và thoáng mát. Hình ảnh trang trí bông hoa bốn cánh này giống như cách trang trí trên mặt “mâm” bằng gỗ, có chân cao, dùng để đặt để các thức ăn khi cúng quẩy Thần Linh hay Tổ tiên đã qua đời. Có nghệ sĩ trang trí mặt “mâm” với hình ngôi sao 09 cách, có nhụy tròn ở giữa, gợi cho ta thấy có sự thấp thoáng của văn hóa Ðồng Sơn? – Có lẽ do sự giao tiếp ít nhiều với văn hóa Ðồng Sơn, cũng giống như kiến trúc Ấn Ðộ vẫn có ảnh hưởng thoáng lướt nhẹ nhàng của Ba Tư, La Mã. Nhưng, bông hoa 04 cánh với nhụy to ở giữa, giống như trên đã nói, rõ ràng là Văn Hóa Sa Huỳnh, là bản địa dân tộc Champa vậy. Ðiều này đã cho thấy các chuyên gia, nghệ sĩ Chămpa đã thoát ly dần với đường nét kỳ vỹ của nghệ thuật Ấn Ðộ; trở về với dân tộc thân yêu của mình để kiến tạo một kiểu cách trang trí điêu khắc riêng biệt, mang đầy bản sắc cội nguồn của dân tộc Champa. Ðài thờ Mỹ Sơn E-1 nổi tiếng bằng ngôn từ tạo hình, đã minh họa những đạo sĩ Ấn Ðộ, vốn dĩ có một đời sống bình dị thoát tục, hòa mình vào thiên nhiên, để tu luyện suy tư nơi rừng sâu núi thẩm. Ở một Ðài thờ khác cũng thuộc khu Tháp Mỹ Sơn E-1, là một tác phẩm Ðiêu Khắc diễn tả một cảnh ca múa sinh động (thế kỷ thứ VII, p.28, NV kự) gồm 03 người. Người giữa trong tư thế uốn mình, hai chân soải ra gần sát mặt đất; hai tay dang rộng, dâng một dãi khăn với nét mặt say sưa, cung kính, ngẫn nhìn lên, nhoẽn miệng cười. Hai bên hông có hai vũ công khác, hai tay nâng lên giải khăn để biểu diễn điệu múa. Cả 03 vũ công với vẻ mặt hân hoan trong vũ khúc dâng lên Thần Linh. Ở một Ðài Thờ khác thuộc thế kỷ VII của khu Tháp Mỹ Sơn E-1 là một khối hình với đường nét tinh tế của nghệ thuật Ðiêu Khắc, đã viết lên những ngôn ngữ tạo hình với cách trang trí nhiều hoa văn 04 cánh, 01 nhụy to ở giữa Chạm trổ những đường nét hoa văn tinh tế lún sâu vào nền Sa Thạch. Trong ô ở giữa dưới Vòm Cuốn của Ðài Thờ, là một nghệ nhân đang chơi Thụ cầm, ngồi xếp bằng, nhắm mắt lắng động tâm tư và say sưa trong tiếng sáo. Một người khác đang đứng trong khung tường bên phải, chân phải hơi cong lên, chân trái đứng thẳng. qua tác phẩm Ðiêu khắc này, ta thấy từ thế ngồi, đứng, cho đến cách búi tóc, khuôn mặt cũng như dáng vẻ biểu hiện được bản sắc nghệ thuật của Champa. Ở một cảnh chạm trổ trền đài thờ Mỹ Sơn E-1 khác, một đạo sĩ hòa mình vào thiên nhiên, đang ngồi đọc kinh sách trong tư thế an nhàn tự tại, dưới gốc cây nơi chốn thâm sơn cùng cốc, có chim rừng bao quanh. Trong u tịch của núi rừng, có lẽ người đạo sĩ này đang, lắng hồn chiêm nghiệm những dòng tư tưởng uyên bác của kinh vệ Ðà là tên của 04 bộ kinh của Ấn Ðộ; là kim chỉ nam để hình thành nền văn minh Vệ Ðà có từ 6000 năm trước Thiên Chúa; và ngay trong thời đại này, người Ấn Ðộ đã tiến đến một trình độ văn minh khá cao rồi. Một tác phẩm điêu khắc từ thế kỷ IX bằng Sa Thạch ở Mỹ Sơn đã diễn tả thần Shiva múa. Ðây là một bức tranh sinh động, mô tả khung cảnh sinh hoạt âm nhạc. Bên phải là một nghệ nhân ngồi xếp bằng thổi sáo với vẻ mặt cung kính dâng lên Thần Linh những âm thanh tuyệt vời của tiếng sao. Một nghệ nhân khác, một mình điều khiển hai cái trống, trong tư thế uyển chuyển thân mình, với vẻ mặt vui tươi hòa nhịp vào tiếng sáo rộn ràng khi khoan khi nhặt và sự diễn xuất của vũ nữ trong vũ khúc Shiva. Phía bên phải là một công Chúa hay Hoàng hậu, với nụ cười cởi mở đôn hậu. Ngồi vui tươi thưởng thức ca múa với hai người đứng hầu hai bên. Có lẽ đây là sinh hoạt văn nghệ cung đình. Nằm phía dưới cùng ngay khoản giữa, là con bò NamDin nằm trong tư thế ngoan ngoãn, vô tư lự, mặc cho sự huyên náo của buổi sinh hoạt ca múa của con người. Còn biết bao tác phẩm điêu khắc trên gạch, trên Sa Thạch trong khu Thánh Ðịa Mỹ Sơn, mô tả cảnh sinh hoạt của các đạo sĩ, nhập thế trong các hoạt động giúp đời, truyền đạo, chữa bệnh; cũng như mô tả cảnh xuất thế tu hành, của các đạo sĩ ẩn náo trong rừng sâu, để trầm tư mặc tưởng, kiến tạo một sức mạnh của nội tâm; mà chỉ sống đơn độc trong u tịch của núi rừng, trong vắng lặng của thinh không, mới tìm thấy được. Nhờ sức mạnh nội tâm, các nhà hiền triết, các đạo sĩ thấu thị, đã tìm ra những nguyên tắc căn bản của Ấn Ðộ giáo, kiến tạo các giai cấp xã hội, qui định phương thức thờ phụng và nêu lên những con đường giải thoát cho con người. Cũng trong khu Mỹ Sơn E-1, hiện trưng bày tại bảo tàng viện Ðà Nẳng, một tác phẩm điêu khắc độc đáo khác tìm thấy trên các mi cửa xinh đẹp của ngôi đền Mỹ Sơn E-1. Tác phẩm điêu khắc này với nội dung hết sức thần thoại, nên các nghệ sĩ CHĂM phải chạm trổ rất tinh vi với nhiều chi tiết, đã nói lên một kỹ thuật điêu khắc trên gạch và Sa Thạch rất cao, đòi hỏi sự khéo tay, nhẫn nại. Với một tâm hồn phong phú nét nghệ thuật, một trình độ thẩm mỹ vừa đa dạng, vừa có chiều sâu, vừa sinh động mới kiến tạo những tác phẩm điêu khắc tuyệt mỹ, hoàn hảo và có hồn như vậy. Ví dụ những tác phẩm điêu khắc mô tả các vị Thần: - Thần Brahma ngồi trong tư thế xếp bằng trên đài sen, tay phải cầm một sâu chuỗi, tay trái cầm một chiếc bình. Vị Thần trông vừa uy linh vừa đạo hạnh. - Thần Visknu: nằm dài trên thân Rắn Sesa có bảy đầu, tượng trưng cho sự bất diệt. Tay phải Thần đỡ đầu, tay trái Thần cầm cuốn sen; đôi mắt lim dim, nụ cười hân hoan toát lên vẻ đôn hậu và khoan dung độ lượng của vị Thần Linh. Tác phẩm điêu khắc này, được các nghệ sĩ CHĂM đã viết lên bằng ngôn ngữ tạo hình; với đường nét tinh tế, làm rõ nét nổi bật đức tinh và quyền năng của Thần Thánh. Ngoài những tác phẩm điêu khắc trong khu Mỹ Sơn E-1, Thánh Ðịa Mỹ Sơn còn có một tác phẩm điêu khắc đặc biệt trong Mỹ Sơn E-5, đó là tượng đứng GANESA. theo các nhà khảo cổ học, pho tượng GANESA tròn, đứng là tác phẩm điêu khắc thuộc về “hình tượng học” của Ấn Ðộ giáo. Nhưng, ngay tại quốc gia Ấn Ðộ và các nước vùng Ðông Nam Á, có ảnh hưởng văn hóa Ấn Ðộ, cũng ít tìm thấy loại tác phẩm điêu khắc như tượng GANESA. Theo các nhà khảo cổ, loại tượng tròn và đứng nêu trên, chỉ có một tượng duy nhất ở miền Nam nước Ấn và một tượng ở Thánh Ðịa Mỹ Sơn E-5 của Champa. Tượng Thần GANESA tròn, mập; trong thế đứng vững vàng, trông rất bệ vệ. Các nghệ sĩ CHĂM đã tạc tượng và chạm trổ rất kỳ cong, vì Thần có 4 cánh tay, trang sức đẹp mắt với nhiều chi tiết chạm trổ; đòi hỏi nhiều công phu, nhẫn nại của các nhà điêu khắc CHĂM mới có những nét điêu khắc tinh tế như vậy. Thần GANESA là vị Thần phúc hậu, gần gủi với con người ở thế gian; và là vị Thần mang hạnh phúc, may mắm đến cho những ai sùng tín nơi Thần. Từ giữa thế kỷ VIII đến giữa ther kỷ thứ IX, thị tộc Cau ở phía Nam Vương Quốc Champa, có ưu thế về quyền năng và sức mạnh về chính trị quốc gia; do đó kinh đô ở Bắc Vương Quốc Champa, tức là Trà Kiệu Quãng Nam bây giờ, bắt đầu dời về phương Nam, đóng đô tại Thành phố Virapura gần Phan Rang (theo La Royaume du Champa. G. Maspero; Paris et Bruxelles 1928-page: 95-107). Cho đến giai đoạn này của dòng lịch sử, Champa vẫn còn hưng thịnh và hùng mạnh bên cạnh những Vương Quốc lân bang. Thời kỳ này, chính là giai đoạn mà các quốc gia Ðông Nam Á, trong đó có Champa đã chấm dứt mối quan hệ kinh tế thương mại với Ấn Ðộ. Sự kiện này đưa đến sự độc lập của các Vương Quốc nêu trên về nền nghệ thuật. Mỗi quốc gia Ðông Nam Á đều hướng về nghệ thuật bản địa của dân tộc mình. Do đó, sau phong cách Mỹ Sơn E-1; nền nghệ thuật Champa có thay hình đổi dạng: Vẫn giữ lại đặc điểm của nghệ thuật Ấn Ðộ, còn tồn động lại, lung linh như ánh đèn dầu, hay như một lớp mỏng ở mặt ngoài. Ðem nghệ thuật còn rơi rớt lại của Ấn Ðộ, kết hợp nhuần nhuyễn với nghệ thuật, mang sắc thái dân tộc; tạo nên bởi những đường nét, hình ảnh về nhân chủng bản địa, đã bộc lộ được sắc nét độc đáo của dân tộc CHĂM, xin được nêu lên trong đền Tháp thuộc vài khu khác trong Thánh Ðịa Mỹ Sơn ngoài khu Mỹ Sơn E-1: - Kalan Mỹ Sơn F-1: Trong nội thất có thờ một bộ Linga, Yôni. Ðầu Linga trang trí bằng một cái mũ, kết lại bằng những lọn tóc có nhiều tua buông xuống, do kỹ thuật đặc biệt của điêu khắc CHĂM. Phần chân Tháp có nhiều lớp chồng lên nhau, trang trí bằng những nét họa cánh sen, những ô vuông và tam giác. Những trụ cột áp vào tường, ở mỗi đầu cột trụ được điêu khắc giải lụa và hoa văn xoắn rậm rạp như hoa cúc, trông đơn giản nhưng sinh động. Những trụ áp vào chân Tháp, được các chuyên gia điêu khắc chạm trổ hình ảnh người bán thân. Phía dưới được điêu khắc một con sư tử ngồi chồm hổm, như để bảo vệ tượng người “bán thân”. Nơi Kalan F-1, còn có một tấm lá nhỉ, được điêu khắc một nội dung phong phú sinh động, về câu chuyện Thần Thoại, nói lên sự chiến đấu giữa Quỉ Vương Ravana và Thần Shiva, hoàng tử Rama cùng nữ Thần Parvati. Trong bức chạm tấm lá nhỉ nêu trên còn có điêu khắc con bò NanDin, thần GANESA, một đạo sĩ khổ hạnh đang ngồi bên cạnh một Thánh đường; có sư tử, voi, đã nói lên một nền điêu khắc phong phú về nội dung và sinh động về những đường nét chạm khắc. - Tấm lá nhỉ A-1: Ðiêu khắc Thần Shiva đang biểu diễn điệu múa thiên thần bên cạnh có nữ Thần Parvati ngồi cung kính chắp tay. Bên trái Thần Shiva là vị Thánh đang nhẫy theo vũ điệu của Thần. Ðiệu vũ huyền dịu, của Thần Shiva, chính là lúc Thần đang đem hết quyền lực của mình để chuyển động vũ trụ. - Tượng Thần Shiva Mỹ Sơn A’-4: Tượng Thần Shiva A’-4 cao đến 1m,40, đứng trên bệ Yôni, đặt trên đài thờ hình vuông. Ðây là một tác phẩm điêu khắc tả chân thật kỳ tài, với đầu dao mũi đục của các nhà điêu khắc CHĂM cả ngàn năm về trước. Ðặc sắc nhất là các múi tóc được kết lại một cách gọn gàng, trông đẹp và tự nhiên. Cái đẹp hơn nữa là trên chóp múi tóc có trang điểm một vầng trăng lưỡi liềm, là biểu tượng của Thần Shiva. Bộ râu mép (y như người thật) trên đôi môi dày với nụ cười có vẻ nhân hậu hiền từ; nét mặtrong sáng đầy phẩm cách của một vị Thần. Trên trán của Thần còn có một con mắt thứ ba. Vì là vị Thần hủy diệt và tái sanh hay sáng tạo; nên con mắt thứ ba này để nhìn thấu mọi việc soi sáng được thiện, ác, tốt và xấu từ đó để hủy diệt và sáng tạo cái đẹp, cái thiện hơn. Tất cả những tác phẩm điêu khắc được trình bày qua vài trang giấy, có tánh cách đặc trưng nêu trên, chỉ là phần nhỏ; chưa thể trình bày, hết toàn

Thử Bàn Về Lễ Hội KATE  Ja Intan  Sống trong thế kỷ 21 này, đã là con người ai ai cũng quan tâm đến cội nguồn, văn hóa truyền thống dân tộc và có 2 tình yêu lớn nhất là dân tộc và đức tin.  Tôi cũng như bao người con dân Chăm, dù sống bất cứ nơi đâu cũng đều mong muốn bảo tồn văn hóa truyền thống dân tộc và phát triển nền văn hóa của mình. Do đó mọi người quan tâm đến văn hóa dân tộc, rất mong muốn tìm đọc các sách báo, tạp chí v.v nói và viết về Champa để ngày càng hiểu rõ hơn di sản văn hóa truyền thống cha ông đã để lại.   Trong kho tàng văn hoá Chăm về phần lễ hội, chúng ta thấy rõ nhất là Kate, Ramưwan và Rija Nưgar. Thật vậy, Kate là một lễ hội lớn nhất của dân tộc Chăm hiện nay qua phần hội và được mọi giới và thành phần cũng như tôn giáo tham dự tại ViệtNam.  Ngoài ra, Kate cũng đã làm nức lòng biết bao nhà báo, nhà văn, nhà thơ kể cả các nhà nghiên cứu nhưng hầu như toàn bộ chỉ là khảo tả và chưa nói lên được nguồn gốc và nội dung chính nguyên thủy của nó. Vậy tại sao chúng ta không thử cùng nhau tìm hiểu, trở về cội nguồn và trao đổi về lễ hội Kate để xem thực chất và xuất xứ của nó.   Có nhà nghiên cứu Chăm cho rằng Kate là một lễ tục của người Chăm Ahier hay một lễ tục cúng Nam Thần của người Chăm Ahier hôm nay. Đây là những bài viết mô tả, nhìn thấy qua phần lễ hội không có gì mới cũng như các bài viết của các nhà nghiên cứu Việt Nam, Pháp v.v viết dựa vào các Po Dhia, nhân sĩ hay trí thức Chăm cung cấp.  Nếu muốn đào sâu và tìm hiểu tận nguồn ngọn của sự việc thì chúng ta hãy trở về cội nguồn cuộc sống cư dân Đông Nam Á cổ xưa. Tìm hiểu và nghiên cứu ở đây như nhà y học mang một mầm bệnh soi rọi dưới kính hiển vi xem nó là loại vi trùng hay vi khuẩn (virus) gì? Nó mang lại loại bệnh gì cho trẻ em, người lớn, phụ nữ .v.v...có nguồn gốc từ đâu, chỉ xuất hiện ở châu Á, Âu v.v..., xứ nhiệt đới hay ôn đới v.v...   Các dân tộc Đông Nam Á có nền văn minh lúa nước lâu đời, có tục thờ đa thần. Cây lúa lớn lên, cho thóc gạo là nhờ có Đất (Mẹ), nước, mặt trời (Cha) v.v…Vào buổi sơ khai việc làm ruộng, tất cả đều phụ thuộc vào thiên nhiên. Nếu hạn hán hay mưa lũ thì mất trắng, còn được vụ là nhờ các vị thần ấy đã phù hộ cho mùa màng bội thu. Sau khi thu hoạch các dân tộc Đông Nam Á làm lễ tạ ơn trời, đất, thần Nông… với những sản vật mà họ đã nuôi trồng như cơm, muối, gà, trứng, chuối  v.v… Những lễ tục này dần dần hình thành lễ Tết Đầu năm (thường rơi vào tháng 4 Dương Lịch) của các dân tộc Đông Nam Á; hiện nay Tết Đầu năm vẫn còn được các dân tộc Chăm, Lào, Miên, Thái, Miến Điện v.v… lưu giữ. Ngoài việc thờ cúng các vị thần linh phù hộ việc làm ruộng, nương rẫy, các dân tộc có nền văn minh lúa nước còn có tục thờ cúng gia tiên ( Ông Bà). Người có công sinh thành và đã để lại của cải, tài sản cho con cháu. Nhớ ơn sinh thành dưỡng dục của ông bà, cha mẹ, họ đã làm lễ tạ ơn và tưởng nhớ đến công lao ấy.   Tại sao người Chăm lại chọn đầu tháng 7 Chăm lịch để tiến hành lễ tục thờ cúng gia tiên. Theo tôi có lẽ tiết trời vùng cư trú (vùng nhiệt đới) trời sắp chuyển mưa là thời điểm tốt nhất cho việc bắt đầu gieo trồng vụ lúa mới. Việc gieo trồng vụ lúa mới và vụ thu hoạch là hai việc rất hệ trọng, sống còn của cư dân có nền văn minh lúa nước.  Dần dần lễ tục này hình thành lễ hội Kate trong buổi ban đầu mà người Chăm chưa có ảnh hưởng Ấn giáo (Hinduism). Có nghĩa là Kate hình thành sau sự xuất hiện của tư hữu trong cộng đồng cư dân Đông Nam Á có nền văn minh lúa nước vì của cải được truyền lại cho con cháu nên mới có lễ cảm tạ của thế hệ sau đối với người trước.   Về sau xã hội dần phát triển, hình thành đất nước và do nhu cầu quản lý, cai trị một nhà nước, vua chúa Champa đã du nhập Ấn giáo vào cùng với văn hóa và văn minh Ấn độ (chữ viết, kiến trúc, văn học…) nhưng tất cả đều bị bản địa hóa. Dân chúng Champa không bỏ các lễ tục truyền thống dân tộc, họ chỉ tiếp thu thêm các vị thần Ấn giáo và cải biến nó thành tín ngưỡng riêng của mình. Vì Ấn giáo là một tôn giáo đa thần nên không buộc tín đồ mới phải từ bỏ tín ngưỡng riêng nên dễ dàng được người Chăm chấp nhận.   Từ đó trong dân gian, theo suy nghĩ của tôi, lễ hội Kate được tiến hành hằng năm trong gia đình qua việc cúng ông bà, tổ tiên. Tại nhà làng, người Chăm cúng tạ ơn những người có công đóng góp thành lập, xây dựng nên thôn  làng. Nơi các đền tháp Chăm, người dân làm lễ tạ ơn (dâng cúng) long trọng các vị vua chúa ở địa phương có công bảo vệ, đem lại hạnh phúc, ấm no cho Champa hay địa phương mình (sau khi mất, các vua chúa đã được người Chăm thần thánh hóa). Theo thông lệ, Kate được tổ chức long trọng đúng vào ngày mồng 1 tháng 7 Chăm lịch trên các đền tháp Chăm, tại thôn làng và tư gia vào ngày thứ Tư hoặc thứ Bảy tiếp theo. Còn các vị vua có làm lễ Kate không? Theo tôi, họ cũng tiến hành lễ tục tạ ơn các vị thần đã bảo trợ ngai vàng, dòng tộc và triều đại của mình ở thánh địa Mỹ Sơn.   Vào khoảng thế kỷ thöù X, Hồi giáo bắt đầu phát triển và du nhập vào các nước Đông Nam Á (Hồi giáo hình thành vào theá kyû thöù VII ở bán đảo Ả Rập); Champa cũng giao thương buôn bán với các nước Ả rập nên cũng bị Hồi Giáo chinh phục và phát triển mạnh vào thế kỷ XV.  Nhưng lúc bấy giờ Champa vẫn còn chủ quyền và hưng thịnh nên các vua chúa và lãnh đạo tôn giáo Champa đã khéo léo, gạn lọc và tiếp thu thêm thánh Allah vào tín ngưỡng. Do đó chúng ta vẫn còn thấy người Chăm Bani còn giữ được tín ngưỡng truyền thống (thờ Đa thần) qua việc cúng tổ tiên vào dịp lễ Ramưwan (pabang Muk kei), Rija Nưgar v.v… Bấy giờ người Chăm mới xuất hiện 2 từ Ahier và Awal để phân biệt người Chăm theo 2 tín ngưỡng khác nhau. Lý thú hơn nữa là Ông cha ta đã hòa quyện được 2 tôn giáo với nhau theo triết học Âm Dương Chăm (Ahier là Dương và Awal là Âm) để không sinh ra mâu thuẫn trong cộng đồng và xã hội lúc bấy giờ.   Sau ngày Champa vĩnh viễn bị xóa tên trên bản đồ thế giới, người Chăm không còn chủ quyền và người lãnh đạo nên dân tộc Chăm cũng như các dân tộc khác cùng có tín ngưỡng thờ đa thần dễ bị các tôn giáo lớn chinh phục. Một khi tôn giáo lớn đã xâm nhập vào một dân tộc nào thì tín ngưỡng của dân tộc đó sẽ mất đi. Vì giáo luật của tôn giáo mới chỉ cho phép thờ Đấng chí tôn duy nhất. Đây là một trong những lý do một số ít người Chăm theo đạo Islam, Thiên Chúa Giáo hay Tin Lành vẫn còn thờ ơ với lễ hội Kate hiện nay. Họ đã ngộ nhận Kate là một lễ hội của tôn giáo Bà La Môn vì có sự xuất hiện các vị Po Dhia, Paseh, Kadhar...ở các đền tháp Chăm tại Việt Nam.   Kate là một lễ tục dân gian chứ không phải là một lễ hội tôn giáo như Noel, Phật Đản v.v... Kate diễn ra trên các đền tháp là các buổi lễ dành riêng cho các vị vua, chúa ( đã được thần thánh hoá) cần phải có các vị chức sắc dâng cúng trân trọng dành cho các vị thần.  Thế thì tại tư gia, thôn làng chúng ta đâu thấy sự xuất hiện của các vị chức sắc ấy, người Chăm theo các tôn giáo khác vẫn khoâng ngại đến chúc mừng, tham dự hay chia sẻ với cộng đồng Chăm được gọi là Ahier. Các tôn giáo lớn trên giới, không một kinh thánh nào khuyên răn tín đồ phải từ bỏ văn hoá truyền thống, xem tổ tiên là ma quỷ cả. Các ngài : Chúa Jesus, Đức Phật, nhà tiên tri Mohamet... thật sự là những nhà hiền triết đại tài vào lúc bấy giờ; các ngài đã rao giảng những điều tốt lành cho dân chúng giữa lúc loạn lạc, đời sống thống khổ đầy bất hạnh, bất công.v.v...   Tóm lại, nguyên thủy Kate thật sự là một lễ tục, một phong tục tập quán tốt đẹp của người Chăm xưa, tạ ơn đấng sinh thành, có công nuôi dưỡng cũng như người Hoa Kỳ (không phân biệt tôn giáo, màu da, dân tộc) có lễ Thanks Giving, tạ ơn người Da đỏ đã cứu giúp họ trong buổi ban đầu đến Châu Mỹ. Các nước phát triển trên thế giới hiện nay, họ càng ra sức và bỏ ra không biết bao nhiêu tiền của để bảo vệ văn hoá truyền thống, phong tục tập quán tốt đẹp. Càng văn minh và phát triển con người càng cố gắng bảo vệ văn hoá truyền thống nếu không chúng dễ dàng bị mai một bởi các nền văn hoá lớn. Để cùng chia sẻ ngày lễ hội Kate, người Chăm trên thế giới nói chung, không phân biệt sang hèn, giai cấp, tôn giáo... nên tổ chức lễ hội ở đền tháp (nếu có, tại Việt Nam....), tại thôn làng và tại tư gia.  Tốt đẹp hơn nữa chúng ta gửi lời chúc mừng và chia sẻ niềm vui Kate đến với bạn bè, người thân hoặc làm một bữa cơm gia đình; trước tiên là tạ ơn đấng sinh thành sau là vui cùng bạn bè hay khách quý. Dù sống tận nơi đâu, chúng ta cũng cố gắng trở về với gia đình, cộng đồng để hưởng trọn niềm vui Kate.   Có nhà nghiên cứu người Chăm cho rằng Kate chỉ là lễ tục của người Chăm Ahier Panduranga (Ninh Thuận và Bình Thuận hiện nay). Vâng, đúng vậy vì từ ngày Champa vĩnh viễn bị xóa tên trên bản đồ thế giới thì Kauthara, Vijaya, Indrapura... đâu còn cư dân Chăm sinh sống đương nhiên là không có lễ tục Kate ???  Hơn nữa nếu còn thì họ đã bị Việt hoá từ lâu, ngay những người còn mang chút ít dòng máu Champa như họ Chế, Trà.v.v... cũng không biết Kate là gì???   Trở lại  với lễ hội Kate hiện nay, theo tôi trộm thấy có 2 phần rõ rệt là phần Lễ và phần Hội. Phần Lễ là việc cúng tế ở gia đình, thôn làng và đền tháp. Còn phần Hội là việc tổ chức văn nghệ, thể thao và việc tiếp đãi khách ở tư gia.   Vào những năm cuối thập niên 60, để đón chào quan khách long trọng, các quan chức trong tỉnh lúc bấy giờ, Quận đường An Phước đã tổ chức múa cổ truyền Chăm, về sau có phần học sinh trường Trung Học Po Klong làm hàng rào danh dự đón khách qúy đến tham dự Lễ Kate trên tháp Po Klong Girai.  Việc ý thức bảo tồn văn hóa Chăm manh nha bắt đầu từ giới trí thức lớn tuổi Chăm như phát động học sinh trường Po Klong làm vệ sinh trên các đền tháp, chặt bỏ cây cỏ dại trên tháp cũng như sân bãi, cạo xóa các từ ngữ viết bậy trên tường tháp v.v....chuẩn bị cho ngày lễ Kate.   Dần dần các trí thức thế hệ trẻ Chăm đã ý thức được việc bảo tồn văn hóa dân tộc, không may là sau ngày 30/4/75 đã làm một số trí thức Chăm phải rời bỏ nơi làm việc, một số sinh viên học sinh phải rời ghế nhà trường nhưng họ vẫn cố gắng tổ chức lớp học đêm tiếng Chăm hay nhóm nhỏ ở các làng Chăm. Họ kết hợp với nhân sĩ các làng Chăm có đền tháp để tổ chức các đêm văn nghệ và giải đá banh giao hữu để phần hội ngày càng phong phú. Trước tiên là góp phần bảo tồn ngày lễ sau là tạo không khí vui nhộn để thu hút mọi giới người Chăm đến với lễ hội.  Từ đó phần hội được phát triển mãi cho đến nay.   Còn ở hải ngoại, đặc biệt là ở California, Hoa Kỳ, Kate được hai hội đoàn tổ chức ở hai nơi San Jose và Sacramento thật là tốt đẹp cũng như ở quê nhà nhưng tùy theo môi trường và sinh hoạt nơi xứ nguời.  Cái đáng khen ở đây là giữa cuộc mưu sinh đầy gian khó nơi xứ người, những người con Chăm vẫn cố gắng bảo tồn truyền thống lễ hội Kate của mình. Mỗi người một nơi, mỗi người đều có công ăn việc làm riêng và thời gian biểu khác nhau nên việc gặp nhau để bàn bạc, tập dượt văn nghệ chuẩn bị cho lễ hội Kate thật vất vả.   Là con dân Champa trên thế giới thời hiện đại, chúng ta không phân biệt thành phần sang hèn, tôn giáo, nông dân hay trí thức v.v..., ở trong nước cũng như hải ngoại đều cùng chung vui tham gia lễ hội Kate, một lễ tục tốt đẹp của người Chăm xưa mà tổ tiên đã để lại. Hành xử của một người Chăm hiện đại là phải biết bảo vệ truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc.  Chúng ta đừng quên rằng "Văn hóa còn là dân tộc còn". Trích từ cuốn đặc san Vijaya #8 Source: www.ilimochampa.org

Tìm Về Nguồn Cội Jaya Pak Kraung Từ xa vạn daëm Tìm về cội ngưồn Ở tuổi ” Thất thập cổ lai hy” Ôi Thánh địa Mỹ-Sơn! Vùng đất “Thánh Linh” Trung tâm Thần Quyền Và Quyền Lực Chánh -Trị Của dân tộc và đất nước Champa yêu dấu! Của một thời xa xưa ấy, Một thời vang danh Cả vùng Đông Nam Á Nay còn đâu xa mã Quân Vương Hoàng Hậu Còn đâu quần thần, quan quân, nghiêm nghị, Nghênh đón đức Vua “Cầu Thánh Lễ” Cho quốc thái dân an! Đường xuyên Thánh-địa lá vàng dệt lối, Đàn voi thiêng im tiếng tự bao giờ. Trụ cột, pho tượng sụp đỗ ngổn ngang, Tháp cổ rêu phong phế tích hoang tàn Tu sĩ gởi hồn trong mây ngàn gió núi Quan quân, thần dân AÅn mình trên dãy núi Sulaha (1) Đeå rồi hóa thạch Làm lũy Thành bao bọc Thánh Đô. Con cháu đời nay, Đời sau và mãi mãi; Đến cung nghinh Thánh Địa Tuûi hờn, xót xa, kiêu hãnh. Chân bước đi trên lối mòn Của hơn ngàn năm trước Mà dấu chân xưa của tổ tiên ta Còn in đậm nơi đây Hồn thiêng sông núi Như văng vẳng tận ngàn mây. Gạch đá Tháp Thiêng thay màu đổi sắc Nhuộm ánh thời gian Ghi dấu tích lịch sử Champa. Đền Tháp thâm nghiêm kỳ vĩ Văn minh kiến trúc rực rỡ Từ sau công nguyên đến thời Trung Cổ. Đến ngày nay Được nhân loại ôm vào loøng Tặng cho mỹ danh “Di sản Văn-hóa thế giới”. Đường nét hoa văn chạm trổ Muôn hình muôn vẻ; Nổi bật trên tường gạch đỏ sậm rêu phong. Là tuyệt tác điêu khắc tinh xảo Của tiền nhân ta; Đã tô điểm cho giang sơn gấm vóc Champa Thêm khởi sắc, thêm hồn, thêm sức mạnh Còn nói lên cả một nền văn minh Kiến trúc hoành tráng Một nghệ thuật điêu khắc Trên đá gạch của đền đài Tưởng chừng như những nét “hoa phong” Vẽ trên nhung gấm lụa là! Các “văn bia” dù nghiêng ngã Hay còn đứng vững như đồng Vẫn thách đố với thời gian Với gió núi mưa ngàn Với bàn tay bạo tàn của nhân thế Để truyền lại cho hậu duệ Champa Biết được lịch sử và văn hóa cội nguồn dân tộc! Ôi đức vua “Bhadravarman” Ngài đã dâng hết vùng địa linh nhân kiệt Với đền Tháp uy nghi rữc rỡ Với đất đai mầu mỡ, cư dân cần cù lương thiện Ngài cũng dâng hết cho vị Thần “Bhadresvara” Vị thần đầy quyền uy. Bảo vệ Vương Quyền Non sông gấm vóc và dân tộc Champa, Một đất nước hùng mạnh Với sở trường về Tượng binh và hải-chiến Với nền văn hóa nghệ thuật đầy tính nhân bản Một nền kiến trúc điêu khắc sáng chói. Một nền kinh tế nông nghiệp “Sung mãn” Mà sao giờ đây đất nước và dân tộc Chỉ còn lại điêu linh tan tác! Vì đâu gây dựng cho nên nổi này?  (chinh phụ ngâm) Vì các thời đại Vua chúa ngày xưa Trông cậy hoàn toàn vào Thần Thánh che chở?! Mà không vận dụng trí tuệ và lòng yêu nước dân tộc? Hoặc, do sự xoay vần của lịch sử? Hay do luật đào thải của thời gian? Do sự ghen tuông đố kỵ của tạo hóa? Hay do sự tham tàn chiếm đoạt Phát xuất từ sâu thẫm của lòng người? Để dập vùi tan nát nước non Chiêm?! Ngày nay du khách mọi nơi trên thế giới Đến thăm viếng Thánh-địa Mỹ Sơn, Không phải đi tìm ngọc ngà châu báo Không phải đến nơi đô hội điểm trang Không phải đến bãi biển Nha Trang, Đại Lãnh Để thảnh thơi tắm mát. Mà đến Thánh-địa Mỹ-Sơn Để chiêm ngưỡng những công trình kỳ vĩ Của chất xám dân tộc Champa, Từ thời văn minh cổ. Đeå dựng xây từ A,700 năm nay. Đến để lắng động tâm tư Nghe những lời thì thầm Của Thần Thánh ngày xưa, trách móc nguyền rủa Những kẻ tội đồ, phá hoại vùng đất Thánh Linh. Để nghe những tiếng nấc nghẹn ngào rất nhỏ Của các Vua Chúa Champa ngày xưa Không giữ được nước và dân tộc các Ngài! Đến để chia sẽ với nỗi lòng của dân tộc Chăm Đang ấp ủ trong lòng Tháp cổ Với miên viễn xót xa! Trong buổi chiều tà càng xuống thấp, Núi rừng Thánh-Địa càng đượm vẻ thâm u. Là hậu-duệ của dân tộc Chăm Lòng cảm thấy u buồn, quì gối chấp tay bái biệt Tiền nhân Tôi quay gót rời Thánh-Địa Từng bước chân âm thầm Với sự ngậm ngùi rơi lệ Thấm vào loøng đất mẹ Champa!./. (1) Sulaha: Dãy núi phía Đông của Thánh địa Mỹ Sơn.  Trích từ cuốn Vijaya#8 Source: www.ilimochampa.org

Katê là Tín Ngưỡng Bản Địa Mang Bản Sắc của Dân Tộc Champa   (Katê không phải là Tín Ngưỡng Tôn Giáo Ngoại Nhập Bàlamôn) Đắc Văn Kiết Cũng như các dân tộc khác trên thế giới, dân tộc Champa có hai hệ thống Tâm Linh: Tâm linh bản địa dân tộc và tâm linh tôn giáo ngoại nhập. -Tâm linh bản địa: Phát xuất từ truyền thuyết cội nguồn và tín ngưỡng dân gian bản địa mang bản sắc dân tộc. -Tâm linh tôn giáo ngoại nhập: Sau một qúa trình phàt triển xã hội và lịch sử dân tộc, tâm linh tôn giáo bên ngoài du nhập vào. Trong bài viết này chỉ nêu lên quan điểm về Katê nên chỉ đề cập đến Tâm linh bản địa. Tâm linh bản địa Champa: 1.        Tín ngưỡng cội nguồn dân tộc: Là truyền thuyết Pô INƯ NƯGAR. Truyền thuyết là mạch nối cội nguồn dân tộc với hiện tại và tương lai; giúp cho dân tộc trường tồn trong thống nhất bản sắc và không bị đồng hóa. Theo truyền thuyết , dân tộc Chămpa tôn vinh “ Thiên Thần Nữ: “ Pô Inư Nưgar” là “Thần mẹ của xứ sở” đã khai sáng giang sơn gấm vóc và khai hóa dân tộc Chămpa, tổ chức xã hội theo “Chế độ mẫu hệ”, dạy cách sản xuất lúa CHIÊM, lúa nước cho dân tộc Chămpa giống như Shen Nung (Thần Nông) của Trung Hoa đã dạy cho dân Trung Hoa biết làm nông. Truyền thuyết Pô Inư Nưgar nói lên ngọn nguồn, huyết thống nhân đạo dân tộc, trong cách mưu sinh và ứng xử giữa con người với Thần linh, giữa con người với nhau trong tương quan xã hội. Do đó, vào thế kỷ IX, Vua Champa Harivarman I đã xây dựng một quần thể đền Tháp Pô Inư Nưgar trên ngọn đồi thoai thoải tại Kauthara (tức Nha Trang ngày nay) để thờ phượng.   1.                      Tín ngưỡng trong đời sống dân gian: Từ lúc ban sơ, khi khoa học chưa vén lên bức màng thâm u, huyền hoaëc của vũ trụ; con người luôn luôn thấy mình nhỏ bé trước những hiện tượng của thiên nhiên. Tri thức con người ngay từ thời nguyên thủy chưa được mở mang; nên hoàn toàn thần phục và tin tưởng nơi thần linh mầu nhiệm, để che chở cho họ trong cuộc sống hằng ngày. Trải qua thời kỳ hái lượm, săn bắn, mò cua bắt óc nơi sông hồ để sinh nhai; đến cuối thời kỳ “Đồ Đá”, con người dần dần bắt đầu ý thức về về sản xuất ngô khoai, lúa thóc và giăng lưới bắt tôm cá ở biển cả, để cho đời sống được sung túc no đủ hơn. Đến thời kỳ “ Sa Huỳnh Sắt” những dụng cụ mưu sinh tốt hơn, hữu dụng hơn; từ đó dân tộc Champa đã dần dà trở thành những cư dân nông nghiệp cần cù sáng tạo, yêu đồng xanh, sông hồ, núi thẫm; và là những ngư phủ gan dạ yêu đời sống biển cả mênh mông. Đối với cư dân nông nghiệp, ngư phủ; công việc mưu sinh sản xuất, luôn luôn gắn liền với chu kỳ của thời tiết và những hiện tượng của thiên nhiên bất thường sảy ra làm ảnh hưởng tai hại cho công việc mưu sinh như: mưa nắng, sấm sét, hạn hán, lũ lụt, bảo giông v..v. Người dân Champa thường cúng tế các Thần sông, Thần núi , lễ cúng cầu mưa (Plao Pasăk) ,tế Thủy Thần . Sôï bão lụt xãy ra thì làm lễ cúng chặn nguồn (Kap hlâu krong) ; cúng lễ hạ điền ; lễ dựng chòi khi xuống ruộng cày bừa . Khi lúa đơm bông tốt thì cúng ruộng . Khi biển động, nổi cơn dông thì cúng Thần biển (Pô Riyak) . Khi được mùa, lúa thóc đầy bồ, khi biển yên sóng lặng , đem lại nhiều hải sản thì ngư dân, noâng daân, cúng tạ ơn trời biển v..v. Tất cả những việc cúng tế nêu trên là do “tín ngưỡng dân gian” bản địa trong đời sống hằng ngày, lâu dần trở thành tập quán dân tộc; tập quán đó là “Mbăng Katê” vào tháng bảy Chăm lịch theo thời vụ. Ngoài những tín ngưỡng về mưu sinh trong đời sống nông nghiệp và biển cả; truyền thống đạo lý của dân tộc Champa từ lúc sơ khai, đã có tình sâu nghĩa nặng đối với đấng sanh thành, đối với người thân yêu ruột thịt của mình, lúc còn sinh tiền cũng như khi qúa vãng. Trong tâm thức của dân tộc Champa, giữa người sống và người qúa cố, vẫn có sợi dây vô hình ràng buộc với nhau. Hơn nữa trong sắc thái văn hóa dân tộc Champa: “Ngày Qua Đời” quan trọng hơn “Ngày ra đời” (sinh nhật). Người còn sống phải nhớ ngày qua đời của người thân thuộc trong gia đình để lo đơm quẫy. Việc thờ cúng ông bà tổ tiên, cha mẹ, thân thuộc quá cố, là những “Tín ngưỡng dân gian” sâu sắc nhất, mang tính hiếu thảo , đạo đức con người, một tập quán thiêng liêng truyền tụng từ đời này sang đời khác trong đời sống tâm linh bản địa và tình người của dân tộc CHĂM. Từ những việc cúng tế Thần Linh về nông nghiệp, biển cả, cũng như sự thờ phuïng đơm quẩy tổ tiên, ông bà, cha mẹ và những “Tín ngưỡng dân gian bản địa” của dân tộc Champa, lâu dần tập quán ấy trở thành “Tục Lệ Mbăng Katê” như nói ở phần tập quán. Nói đến “Tục Lệ” là nói đến nền tảng “Tâm linh bản địa”, là luật bất thành văn được dân tộc thừa nhận, tạo cho xã hội Champa được ổn định và hun đúc tình yêu thương đồng chủng , cấu tạo bản sắc dân tộc Chămpa từ cuộc sống ban sơ, trôi nổi theo dòng đời của đồng chủng, của màu da dòng máu dân tộc CHĂM từ nguyên thủy và tiếp nối trong suốt thời kỳ sống trong cảnh lầy lội, dưới sự cai trị hà khắc của những Viên Thái Thú Trung Hoa. Vì sinh ra và trưởng thành trong hoàn cảnh khắc nghiệt của kẻ bị trị, dân tộc Champa biết đoàn kết, gắn bó với nhau; và khi đời sống được phát triễn, phồn thịnh; nổi sĩ nhục dân tộc mỗi ngày một dâng cao trước sự áp chế của Hán Tộc; toàn dân tộc Champa dưới sự laõnh đạo của KHU LIEÂN đã anh dũng hy sinh xương máu và sự sống còn để đứng lên dành độc lập dân tộc và Lập Quốc vào cuối thế kỷ thứ II (192) lấy Quốc hiệu là Lâm Ấp. Sự vùng lên muôn người như một của dân tộc để lập quốc, khiến cho tiền nhân Chămpa đã hy sinh sự sống còn và họ đã trở thành những anh hùng dân tộc, những tiền nhân dũng cảm của Champa. Do đó, ngoài sự cuùng tế Thần linh nông nghiệp, biển cả; Thờ cúng ông bà tổ tiên; dân tộc Champa còn phải tế tự, cúng bái tiền nhân yêu nước thương nòi, anh hùng dân tộc vị quốc vong thân trong những ngày lễ, trong những hoan ca được mùa v..v.. của dân tộc. “Tục lệ Mbăng Katê" này được dân tộc Champa cưu mang, tiếp nối nhau qua nhiều thế hệ trong đời sống và chuyển mình nhịp nhàng, với sự phát triễn xã hội cùng khắp quốc gia Lâm Ấp, biến thành “Lễ Hội Dân Gian” tức “Lễ hội Katê” tín ngưỡng tâm linh bản địa, khi chưa có bóng dáng ngoại nhập của Tôn giáo Bà La Môn và Văn hóa Ấn Độ. Trong lúc ban sơ lập quốc, tiền nhân Champa chỉ vay mượn Phạn ngữ lâm thời để tổ chức xã hội và điều hành Quốc gia. Như nhà khoa học người Pháp Georges Coedes đã phát biểu: “Các dân tộc ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ và Trung Hoa, không phải là những dân tộc bán khai; nhưng họ là những cộng đồng có một nền văn mình của họ khá cao”. (1) “Lể hội Katê “của tâm linh bản địa nêu trên đã gắn bó với đời sống xã hội và dòng lịch sử nổi trôi của dân tộc; đã ăn sâu vào tâm khảm của dân tộc Champa từ trước đó, trong đời sống văn hóa Sa Huỳnh và sau khi lập Quốc vào thế kỷ thứ II sau công nguyên cho đến ngày nay. Là một dân tộc sinh ra và trưởng thành trong nền văn minh nông nghiệp, nên “Lễ hội Katê” được tổ chức vào tháng 07 Chăm lịch theo thời vụ, mụch đích: ·                       Tưởng niệm và nhớ ơn Thần mẹ xứ sở Pô Inö Nưgar ·                       Tưởng niệm và nhớ ơn tiền nhân có công khai quốc Chăm như các anh hùng dân tộc và các Vua chúa Champa. o                                    Tưởng nhớ tổ tiên, ông bà cha mẹ đã qúa vãng. o                                    Đền đáp công ơn các vị Thần Linh đã đem mưa thuận gió hòa, đất đai mầu mỡ, được mùa, dân tình no ấm. Những tín ngưỡng dân gian trên đây chính là “miền tâm linh bản địa” dân tộc Champa; nó hoàn toàn không phải là tâm linh tôn giáo ngoại nhập Bà La Môn hay bất cứ Tôn giáo nào khác . Katê không có tưởng niệm Brahma, Vishmu, Shiva các vị Thần của Ấn giáo. Lễ hội Katê cũng không thờ Phât Thích ca hay Phật Bà Quan âm của Phật giáo. Không thờ hay tưởng niệm Đức giáo chủ Huỳnh Phú Sổ của Cao Đài Giáo v..v.. Katê là miền tâm thức cội nguồn, vừa có” tình huyền thoại” vừa có”tính hiện thực” dệt thành “Bản Sắc”, dân tộc CHĂM. Một dân tộc mất đi “Bản sắc” dân tộc đó sẽ mất gốc và bị đồng hóa. Dân tộc CHĂM, sau khi cả một Vương Quốc hoàn toàn sụp đổ, một số lánh nạn qua Mã Lai, Hải Nam, Thái Lan, Nam Dương vì không tiếp tục sinh hoạt “Tâm Linh bản địa” cội nguồn, qua vài thế hệ đã mất bản sắc, không biết mình là ai nữa. Họ không biết mình từ trên trời xuống hay dưới đất lên và rồi đã trở thành người Mã Lai, Thài Lan, Tàu, Indonesia… và hơn năm trăm ngàn dân tộc CHĂM tại Campuchia hiện nay đang đối diện với cảnh trời chiều, vì đã mất dần bản sắc và không bao lâu nữa họ sẽ khuất bóng vĩnh viễn sau dãy núi hướng tây! Đau khổ thay! Còn đối với dân tộc CHĂM từ Nha Trang đổ ra đã bị Việt hóa hết; phần lớn là do họ không dám sinh hoạt cội nguồn như trước trong Vương Quốc Champa của họ; vì do chính sách đồng hóa hà khắc của Đại Việt! Hãy đọc tác phẩm “Có năm trăm năm như thế” của Hồ-Trung-Tú ở Quảng Nam mới xuất bản trong năm 2010 sẽ thấy rõ. Một triết gia: Carl Jung đã nói: “Nếu một dân tộc nào quên đi huyền thoại, thì dân tộc đó, dù là những dân tộc văn minh nhất, sớm muộn gì cũng bị tiêu vong”. Wallace Clif cũng cho rằng: “Nếu dân tộc nào đã mất đi huyền thoại, là đánh mất mạch nối vào nguồn cội qúa khứ của tổ tiên và cũng mất luôn căn bản cho việc xậy dựng tiền đồ của dân tộc đó”. Huyền thoại “Pô Inư Nưgar” là tâm linh bản địa cội nguồn dân tộc CHĂM, là mạch nối vô hình cội nguồn với hậu thế; nối tổ tiên với con cháu; là truyền kỳ lịch sử để có tự hào dân tộc CHĂM. Giống như Huyền Sử Con Rồng Cháu Tiên của Việt Nam là niềm tự hào của nòi giống Việt. Tha nhân luôn luôn có khuynh hướng bôi xóa cội nguồn của một dân tộc bị trị một cách tinh vi; để lớp hậu sinh của dân tộc đó không biết cội nguồn để rồi bị đồng hóa vĩnh viễn! Nhưng, cái khổ đau nhất, chính một phần dân tộc đó tự bôi xóa cội nguồn, đoạn tuyệt với qúa khứ văn hóa và tâm linh dân tộc để trở thành một dân tộc khác mà họ không hề biết! Katê không phải của AHIER mà là của cả dân tộc CHĂM. Ahier mới có từ thế kỷ XVII đổ lại. Còn ” Mbăng Katê” đã manh nha từ khởi thủy và lớn dần theo đà phát triển của dân tộc. Ấn Độ cũng không có lễ tục Katê. Ấn Giáo du nhập vào Champa từ thế kỷ thứ IV (Bia ký chỉ đề cặp đến Bhadravarman I là vị Vua đầu tiên lập nên Thánh Địa Mỹ Sơn vào cuối thế kỷ IV để thờ thần linh Hindu là Bhadresvara (Shiva). Còn thời Khu Liên, Phạm Hùng, Phạm Dật, Phạm Văn không hề có bia ký nào nói đến, vì Ấn Giáo chưa thật sự có mặt tại những giai đoạn lịch sử này. Các đền Tháp tại Thánh Địa Mỹ Sơn được Vua Bhadravarman I cũng như các vương quyền kế tiếp như Rudravarman, Sambhuvarman, Prakasadharman, Vikramtavarman II v.v.. đều xây dựng đền Tháp để thờ phượng và tế tự các Thần Linh Hindu giáo như Brahma, Shiva, Vishenu..dều thuộc về tâm linh tôn giáo ngoại nhập, không dính dáng gì đến Tâm Linh Bản Địa cội nguồn CHAMPA trong đó có tục lệ “Mbăng Katê” theo thời vụ nông nghiệp. Những lễ hội Katê ngày nay có đôi chút biến thể về nghi thức nhưng vẫn trên nền tảng nguyên thủy daân tộc. Như lễ hội Katê trên đền Tháp “Pô Klong Garai”, Pô Romé, Pô Dam v v… Vì các vị Vua này là tiền nhân, là Vua Chúa Champa; hậu duệ Champa phải tế tự hằng năm để nhớ công đức các Ngài. Cái Ngài có theo tôn giáo nào không quan trọng; quan trọng các Ngài là dân tộc Chămpa là đủ rồi. Các Ngài không phải là người: Ấn Độ, Tàu, Tây, các ngài là đồng chủng với chúng ta, là tiền nhân của chúng ta. Đừng bắt bẻ nhau từng chữ trong bản văn cổ nữa, đừng hoàn toàn nghe theo những nghiên cứu của ngoại nhân nữa… “Tận tín thư bất như vô thư” – (Tin hoàn toàn vào sách như không có sách). Ngay cả những “chính sử” của một quốc gia có chủ quyền vẫn không hoàn toàn trung thực khi “chính sử” đó được viết bởi các “sử gia nô bộc”; ngòi bút của họ bị vua chúa uốn nắn, bẻ cong. Hãy nhìn vào “ Tâm Linh bản địa” CHĂM bằng cảm xúc của dân tộc mình, bằng trực giác của người trong cuộc. Ngày nay, của thời đại văn minh này, các nhà sinh học đang chiến đấu chống nạn tiệt chủng của “muôn thú” và “cây rừng”. Họ cho rằng: Sự tiêu diệt bất cứ một loại muôn thú hay thực vực nào cũng có ảnh hưởng đến sự quân bình về môi sinh trên hành tinh này; lâu dần nhân loại sẽ gặp thiên tai và sẽ tự chôn vùi sự sống của mình. Còn dân tộc Chăm ta thì sao? Còn lại bao nhiêu người? Và trong bối cảnh chiều tà này, các nhà sinh học nào sẽ chiến đấu cứu chúng ta?! - Chỉ có chính chúng ta tự cứu mình. Các nhà nghiên cứu khoa học đã minh định rằng: Có hơn hai trăm nền văn hóa cổ của nhân loại sẽ mất đi trong thế kỷ 21 này nếu không biết gìn giữ; trong đó có cả nền văn hóa cổ của dân tộc Chămpa. Và nếu nền văn hóa cổ của chúng ta mất đi trong bóng mờ của lớp bụi thời gian; thì đó là ngày dân tộc CHĂM bị cáo chung trên hành tinh này bởi sự ngu muội của chính chúng ta. Ngoài kia, anh em trong Hội Bảo Tồn Văn Hóa Chămpa U.S.A, đang chuẩn bị mùa “Mbăng Katê” năm nay. Tôi cố gắng lê đôi chân thấp khớp già nua của mình, đến góp một bàn tay để cùng níu kéo nền Văn hóa cội nguồn của một dân tộc sắp lọt xuống hố! San Jose – California Mùa “Mbăng Katê năm 2011” (1) Đông Nam Á Sử Lược của giáo sư D.G. Hall, trang 15.  Trích từ cuốn đặc san Vijaya #8 Source: www.ilimochampa.org

Chay Tram Sa H?NG   Truy?n ng?n     Cu?c ??i trôi ch? ra h?n gì c?. Su?t hai tháng ròng vào Sài Gòn v?i ông anh ?ang ?n nên làm ra, tâm h?n tôi c?ng ch?ng có gì c?a qu?y g?i là sáng s?a. Bà ch? dâu có xí nghi?p may gom ??n c? tr?m công nhân còn ông anh thì ti?ng t?m r?n vang v?n gi?i Sài Gòn su?t ngày ?ánh gi?c v?i công vi?c và công vi?c. Sáu m??i ngày h?u nh? tôi n?m nhà suy ngh?. Vói tay l?y m?y t? báo li?c qua loa, t?t ti vi sau ?i?m tâm sáng v?i ông anh, và nghe ti?ng ??ng c?a thành ph? th?c gi?c. Tâm h?n tôi c? ù lì. Sáng mai v?. Ti?p t?c làm ??i anh giáo quê t? nh?t v?i bà v? su?t ngày r? r? m?y v? t? nh?t trong cu?c s?ng t? nh?t ??u ??u. Tôi quy?t ??nh ?óng b? th?t oách xu?ng ph?. Chi?u nay. ?? l?y l?i t? th? ??ng viên tinh th?n. Sau khi làm xong m?y chuy?n v?t ông anh nh?, tôi ghé quán cà phê ra v? nh?t ? khu ph?. Quán cà phê trung bình n?m khu?t trong m?t khu ph? trung bình. Gi?a ph?n hoa Sài Gòn, nó có m?t nh? là không gì c?. Ngay c? cái tên nghe c?ng trung bình: Cà phê Th?o. Tôi ngh? bà ch? quán hay cô con gái c?ng tên Th?o. Nh?ng không. Tôi u? o?i b??c vào quán. M?t cô gái nhan s?c trung bình tóc c?t ng?n ng?i chi?c gh? ngoài b?t ??ng d?y và v?i m? n? c??i. Tôi thoáng m?m c??i chào l?i, ng?p ng?ng giây lát, r?i b??c th?ng vào phía trong. M?t cô gái khác m?c váy ng?n t? trong b??c ra ?úng lúc tôi kéo gh? ng?i sát vào t??ng. - Th?a anh dùng gì ?? - Cho cái ?en. Tôi ng?ng lên và b?t g?p cái nhìn c?a cô gái tóc c?t ng?n dáng r?t ?ô th? ?ang ??ng sau l?ng. Cô gái có v? ch?n ch?, r?i tr? ra ng?i l?i chi?c gh? c?, n? c??i héo ?i th?y rõ. Quán v?ng khách. B?t ch?t tôi nghe bu?n. Ti?ng hát M? Linh b?n ? tr? chát chúa qua cái máy hát c? không gi?i quy?t ???c gì. Cô gái m?c váy ng?n b?ng khay cà phê t?i. Thao tác g?n nh?. G?n nh? c? khi cô kéo gh? ng?i c?nh tôi. - Anh m?i ghé quán em l?n ??u? Cô dè d?t h?i. - ?a, hai ba l?n gì ?ó. Nh?ng g?p em l?n ??u. - Em m?i qua ?ây h?n ba tháng nay. - H?n ba tháng c?ng ?ã là nhi?u. Tôi nói, h? h?ng v?y thôi. Cô gái v?n ??ng ?ó. Tôi nhìn lên: khuôn m?t khá xinh. Tôi nói: - Cho anh m?y ?i?u ba s?. Cô gái ??ng d?y b??c ?i và nhanh chóng tr? l?i. Và l?i ng?i, tay gh? ??ng vào tay gh? tôi. Tôi ngh? c?ng không ??n n?i nào và b?t c??i ra ti?ng. - Chuy?n gì vui dz?y. - Anh ?ang tâm t? b?ng có ng??i ??p ng?i c?nh, dzui dz?y thôi, - tôi nói. - Anh khéo khen. Cô gái kho?n c??i duyên và h?i nghiêng ??u v? phía tôi. ??p trai nh? anh c?ng có chuy?n bu?n ?. Tôi nhìn vào m?t cô gái: ?ôi m?t ngái ng?. Tôi không bi?t nói gì thêm. Cô bé c?ng ?áo ??, tôi ngh?. M?t anh chàng r?n ri b??c vào quán. Cô gái có tóc ng?n không ??ng d?y mà v?i ??a tay lên ng?n bàn tay anh chàng toan ??a ra b?o má mình. Ch?c khách quen. Thu - tên cô gái m?c váy ng?n - ??ng d?y ?i vào mang ra ly cà phê ?á. Có l? h?n kéo tay Thu ng?i vào c?nh gh? h?n. Tôi nghe ti?ng chân gh? c? vào n?n xi m?ng kêu rít m?t cái khá m?nh. Tôi c?m ly lên ng?i gh? tr??c cách ba dãy. Cô gái tóc ng?n li?c qua tôi, không nhúc nhích. - Bé ?i, cho cái bình trà. Tôi kêu ti?ng ?? nghe. Cô gái ??ng d?y b??c v? phía tôi cùng lúc Thu c?ng v?a ?i t?i. - À quên, xin l?i. Ch?y qua bên kia ???ng mua h? anh cái qu?t ga. Cô gái c?m ti?n ch?y ?i. Thu ??nh ng?i xu?ng thì gã kia g?i. Thu tr? l?i v?i gã. - Th?i l?i cho anh. - Em c?m ?i. Cô bé l??ng l? r?i qu?n t? gi?y hai ngàn trong lòng bàn tay. - Em tên gì? - D? Trâm, gi?ng cô bé lí nhí. - Ng?i ?ây ?i. Trâm ng?p ng?ng ng?i xu?ng. Ngay khi cô bé v?a ng?i, không hi?u sao tôi ??a t?p báo ??n c? sáu m??i bài vi?t v? ông anh tôi m?i photo ??nh mang v? khoe dân nhà quê cho cô bé xem. Tôi ch? vào b?c chân dung ông anh th?t hách. - Bi?t ai không? Cô bé nhìn ch?m chú b?c ?nh r?i quay sang tr? m?t nhìn tôi. - Anh à? - Còn ai vào ?ây n?a. Tôi tr? l?i b?a, t? nhiên ??n tôi c?ng không ng?. Anh Chàm à? Trâm h?i. Tôi thoáng gi?t mình. Nhi?u ng??i th??ng gi?u lai l?ch s?c t?c c?a mình. Tôi c?ng th?. Tính mang ông anh ra d?a thiên h?, ai ng?. Cô bé ?ã nhìn th?y tít c?a t? báo. B?ng tôi sáng ra cái ý. Tôi nhìn th?ng m?t Trâm, r?i nhìn xu?ng. Cô bé còn quá tr?, nh? m?i vào thành ph?. Cái ??u m?i c?t kia, móng tay còn dính màu ??t này. Trâm ngó chòng ch?c tôi. Lúc này k? b?i r?i là tôi ch? không ph?i cô bé, tôi c?m giác v?y. - Anh không gi?ng Kinh à? - Tôi h?i. - Em không bi?t. - Chàm h?? Cô bé không nói, ??t tay lên tay tôi. Tôi toan r?t l?i, nh?ng r?i thôi. Tôi ngh? Trâm ch?a ??n n?i rành ??i. Bàn tay cô bé h?i run. - Anh ng??i ?n ?? lai Thái Lan. Khi anh m?i ba tu?i thì cha m? anh m?t b?i chi?n tranh. Anh ???c ông bà già ng??i Chàm bán thu?c d?o mang v? Phan Rang nuôi. Tôi nói nh? thu?c bài. R?i ng?ng, li?c sang cô bé. Trâm nhìn tôi ch?m ch?m. Tôi h?i: - Bé quê ?âu? - D? Qu? S?n… Qu?ng Nam ?ó mà… Tôi thoáng gi?t mình. Hay Trâm là Chàm? Là h?u du? c?a ng??i Chàm x?a? Ngh?a là cùng dòng máu v?i tôi? Thu? bé tôi nghe ông ngo?i k? v? dòng gi?ng Chàm l?u l?c kh?p ??t n??c Vi?t Nam. Nh?t là ? mi?n Trung. X? Qu?ng. Quân Lý ?ánh vào Trà Ki?u hay quân Lê chi?m ?? Bàn, ng??i Chàm d?t díu con cháu ch?y lên núi. M?t ph?n ? l?i trà tr?n vào v?i ng??i Vi?t. M?t s? ng??i Vi?t hi?n nay v?n dùng h? Trà hay h? Ch?, - ông anh nhà v?n tôi nói th?. H? không tìm ??n Phan Rang nh?n mình là Chàm, nh?ng ? sâu n?i tâm kh?m, h? ng?m ng?m bi?t mình là Chàm.   Tôi n?m l?y tay Trâm, nghe bàn tay cô bé ?m. - H?c xong l?p m?y r?i ngh?? - tôi h?i. - L?p Tám. ? quê nh? c? ít ti?n l?m, m? b?o vào thành ph? làm thêm giúp em h?c… - Anh c?ng c?c l?m. Nên anh c? h?c th?t gi?i. Vào ??i h?c anh c?ng h?c r?t gi?i. M?t á khôi ng??i Kinh yêu anh. Em có bi?t á khôi là gì không? - D? không. - Ng??i ??p nhì tr??ng ??y. Anh ch? b? h?c d?t nhau v? Nha Trang s?ng ?m áp hai tháng. Lãng m?n l?m… Trâm im l?ng. Tôi ti?p: - Gi?i phóng v?, c? n??c ?ói. Thiên h? bán nhà c?a, c?a c?i ?i v??t biên. M?t t? ch?c lo cho anh ch? ?i. V?a b??c lên tàu anh n?i h?ng không mu?n ?i n?a. Anh không th? xa Vi?t Nam, em ?. Anh nh?y xu?ng. Ch? c?ng toan nh?y theo. Nh?ng ông anh h? ghì ch? l?i. Anh th?y ch? khóc hai m?t ??t ??m. M?t ông trung niên vác kh?u M15 ra d?a b?n anh. Không ???c l?, ch?t c? l?, ông nói. Ch? lao t?i n?m ?è lên kh?u súng. Và kêu anh ch?y ?i ch?y ?i. Gi?ng tôi k? ??u ??u, nh? thu?c bài… Tôi li?c m?t sang Trâm. Cô bé l?ng ?i. - Anh ?au kh? l?m. N?m n?m sau anh l?y v? cùng quê, con ông th? tr??ng ch? ?? c?. - Ch? ?y có th? gì cho anh không? Trâm ch?t h?i - Không, b?n anh không có ??a ch? c?a nhau. Anh ch? th??ng nhau và có m?t ??a con trai. Nh?ng khi ông th? tr??ng bi?t anh không ph?i là Chàm thu?n thì ông không cho anh ? nhà ông n?a. Tôi k? m?t h?i, nh? b? chính câu chuy?n c?a mình lôi ?i. Bu?n c??i v?y ch?. - T?i sao anh ch? không ra riêng? - Ng??i Chàm theo ch? ?? m?u h? và con trai ph?i v? nhà v?, em ?. Bu?n quá anh ?i vào Sài Gòn vi?t v?n. Anh còn l?p m?t xí nghi?p may cho dân quê vào thành n?a. Tôi ??a b?c ?nh ch?p xí nghi?p ch? dâu cho cô bé xem. - Th? còn ch?? - Ông c? không cho ch? theo anh. - Anh kh? quá nh?. Trâm nói. Tôi nghe nàng nu?t n??c b?t.   - Trâm ra gh? ngoài ng?i ?i. Gi?ng Thu nói sang, khá s?ng. Trâm v?n mân mê cánh tay tôi. - Th??ng h? Ch? là Chàm ph?i không anh? - Tôi nghe gi?ng cô bé run run. - ?a, có l? v?y. - Nh?ng khai sinh em ghi dân t?c Kinh. Tôi gi?t mình, li?c nhanh sang cô gái. - Trâm m?y ra d?n bàn nè... - Gi?ng Thu nh? quát. Trâm "d?" l?n, quay l?i mình nghiêng h?n sang v?i tôi: - Em nghe cha nói ông n?i có anh em là Chàm ? Phan Rang. Tôi nghe choáng, máu d?n lên ??u nóng b?ng. Không ng? câu chuy?n do ??u óc b?nh ho?n c?a mình b?a ra ?? không làm gì c? ?ã có tác d?ng. C? tôi c?ng xúc ??ng, không làm ch? n?i mình n?a. - Em vào Sài Gòn bao gi?? Tôi h?i, n?m ch?t l?y bàn tay Trâm. - D? h?n tháng, anh à. Em làm lon bia nh?ng tay b? ??t mi?t nên xin vào ph? quán. Nàng xòe bàn tay cho tôi xem, nhi?u v?t c?t còn ch?a lành h?n. Anh thanh niên b??c ra. Trâm ??ng d?y. Tôi buông tay cô gái ra. - Anh s? tìm cách giúp em. - Tôi nói v?i theo. - Nhé anh nhé. - Cô gái ngo?nh l?i, nói gi?ng nghèn ngh?n, ch?y m?t hút vào phía trong. Nh?ng giúp làm sao ???c trong lúc tôi anh giáo nhà quê quèn không nuôi n?i v? con ph?i ch?y vào Sài Gòn ?n ch?c ông anh bà ch? khó tính. Ch? dâu tôi c?c ghét m?y ông la cà quán xá. Phu quân ch? thì luôn s?ng d??i phép nhà c?a bà v?. Làm sao mà gi?i thi?u. Tôi, v? anh hùng nh?t th?i vào chi?u nay d??i m?t Trâm s? hành x? th? nào ?ây? Tôi th??ng c?m hoàn c?nh cô gái. Cô gái hãy còn ch?a ??n tu?i lao ??ng n?a. D?u sao Trâm không ? nh? tôi, v?n dám nh?n s?c t?c. Khuôn m?t và ?ôi m?t v?n còn nguyên ch?t m?c m?c dân dã. ?ôi m?t ?y ?ã nhìn tôi c?u c?u, chi?u nay.   Sáng hôm sau tôi lên xe ?ò v? Phan Rang mà lòng n?ng nh? có g?ch ?è. R?i nguyên c? tu?n tôi c? ng?n ng? ng? ng?n. Ngh? mãi v?n không tìm ra ???c cách giúp cô bé Chàm t?i nghi?p. T?i sao mình không nói ông anh treo b?ng tuy?n ng??i r?i qua mách Trâm ??n xin vi?c nh?. Anh t?t b?ng ch?c s? nh?n thôi nh?t là khi Trâm b?o mình là Chàm. Có khi anh còn ?u tiên n?a. Ngh? th?, chi?u th? B?y sau tôi t?t sang bác th? qu? tr??ng ?ng l??ng tháng, nh?y xe vào thành ph?. Không ghé ông anh, tôi ??n th?ng quán Cà phê Th?o. Thu n? n? c??i r?t t??i chào tôi. Và không ??i tôi h?i, cô nàng nói luôn: - Trâm ?ã b? thôi vi?c g?n tu?n nay r?i.   Trích t? ??c san Vijaya #8