Inrachahya
by On October 20, 2013
163 views

NGY THNG GIỜ KHẮC CHĂM


Sưu tầm : Irơss Chahya


D"n tộc Chăm, cũng như dn tộc khc ở Phương Đ⡴ng đều tnh thời gian theo vng Mặt Trăng, tức l� theo m lịch.


Trong c¡c vấn đề: quan, h4n, tang, tế, người Chăm chọn lựa giờ khắc v ngy thࠡng rất chu đo, gần như cố định, nhất l thời gian dᡠnh cho cuộc hn lễ.


Trn căn bản thuyết 䪢m dương người Chăm v tn thờ LINGA (Dương tഭnh) v YONI (m t­nh) một cch trn trọng.ᢠ Họ quan niệm hai biểu tượng ny rất thing liપng. Trong sự t-n ngưỡng của họ. Dương t-nh v m t­nh l hai thi cực khࡡc nhau trong vũ trụ nhưng khi hai thi cực khc biệt nᡠy kết hợp lại th sẽ tạo ra vạn vật.


Đối với vấn đề t젭n ngưỡng ny, họ đưa vo một số biểu tượng cho thuyết ࠂm Dương như sau:


Thuộc về Dương Thuộc về m


Akal: Trời, bầu trời Tanưh riya: Đất, qủa địa cầu


Aditiak: Mặt trời Channưk: Mặt trăng


Bangun: từ ngy trăng non ࠠ Kanơm: từ ng y trăng khuyết sau


cho đến ngy trăng trn ಠ rằm, cho đến ngy trăng hết


Haray: Ban ngyࠠ Mưlam: Ban đ*m


Pag: Buổi sang ꠠ Bi*n hary: Buổi chiềiu


Pur: hướng Đng䠠 Pai: hướng T"y


Hanuk: bn hữuꠠ iw: b*n tả


Yơw: số chẵn Chauh: số lẻ.v.v.v



GIỜ KHẮC:


Một ng y từ 6 giờ sng, lc Mặt trời mọc cho đến khi Mặt trời lặn, cẳ 8 TUK, buổi sang 4 TUK, buổi chiều 4 TUK. Mỗi TUK t-nh ra c một tiếng rưỡi đồng hồ (90 pht).㺠 Ban đm đng lẽ ra cũng cꡳ 8 TUK, nhưng chỉ được tnh từ 6 giờ chiều cho đến 12 giờ khuya gồm 4 TUK m th�i, cn từ 0 giờ đến 6 giờ sang l thời gian ⠂m Dương phối hợp v tất cả sinh vt cy cỏ sinh nở.⢠ Mỗi TUK người Chăm c biểu tượng:


㠠 TUK Tha, P4 ulwah (Olloh)  TUK Dw , Mohammad


Tuk Klơw, Jibaraellak TUK Pak, Ali


TUK Limư, Phatimưh TUK Nơm, Hothan


TUK Tajuh, Hothai TUK Dalipan, P ulwah (Olloh)


NGY


Một tuần lẽ (Kauk karaf) Chăm c3 7 ngy, bắt đầu từ ngy Chủ nhật , vࠠ mỗi ngy c biểu tượng ri೪ng:


Adit, tơk mưh Ch:a nhật, tiếp nhận Vng


ࠠ Thơm, tơk pariak Thứ Hai, tiếp nhận Bạc


Angar, tơk Bathay Thứ Ba, tiếp nhận Sắt


But, tơk tanưh pachah Thứ Tư, tiếp nhận đất nẻ


Jip, tơk drơp mưtakai Thứ Năm, tiếp nhận Sc vật


ꠠ Suk, tơk Pacha Thứ Su, tiếp nhận Y phục


ᠠ Thanưchar, tơk padai Thứ Bảy, tiến nhận La thc


TH곁NG


Mỗi năm cũng c 12 thng, được gọi bằng số, ri㡪ng thng 11 người Chăm gọi l bilan Pwiss, thᠡng 12 c tn l㪠 bilan Mak. Từ ng y đầu thng đến trước ngy Rằm người Chăm gọi lᠠ bingun. Qua Rằm đến trước cuối th!ng gọi l Klơm. Rằm lࠠ Prami. Ng䠠y cuối thng người Chăm gọi l harei ia bilan abih (ngᠠy hết trăng).


Trong 12 thng c 6 th᳡ng thiếu bilan u l thng 2, 4, 6, 8, 10, 12 chỉ cࡳ 29 ngy v thường “gối” vࠠo thượng tuần trăng (gwơr harei di bingun).


Ngy 6 chuyển thnh ngࠠy 7 (Nơm jiơng tajuh). Thi*n Sanh Cảnh, cho rằng Sở dĩ chuyển ngy 6 thnh ngࠠy 7 bởi v nt chữ số 6 với n쩩t chữ số 7 Chăm gần giống nhau. Người ta chỉ cần th*m đứng dưới m (takai đak) dưới chữ số 6 sẽ thnh n⠩t chữ số 7, cn cc số c⡲n lại nt đều khc nhau.


Su thng cn lại (thᲡng lẻ) l thng đủ (bilan tapak ) cࡳ 30 ngy. Cứ 8 năm c࠳ 3 năm nhuần, gọi l thun kran, thun kran c 13 thೡng, thng 13 gọi l bilan Bhang hoặc bilan Birơw luᠴn lun c 29 ng䳠y.


Trong sinh hoạt, việc t-nh ngy chọn thng đối với người Chăm rất hệ trọng.ࡠ Một số lễ hội được quy định kh chặt chẽ.


Vᠭ dụ:


KAT di bingun, Chabbur di klơm.


Hoặc cứ vʠo thng Ging Chăm, c᪡c xm lng người Chăm đều tổ chức lễ Rija Nưgar (lễ c㠺ng đầu năm) bao giờ cũng nhập lễ vo ngy thứ Năm vࠠ kết lễ vo ngy thứ Sࠡu ở thượng tuần trăng (Tamư di jip tabiak di Suk).


Ring đm cưới người Chăm, lễ chꡭnh thức lun được tổ chức vo buổi chiều ng䠠y thứ Tư, hạ tuần trăng, sau rằm vo cc ngࡠy Chẵn (2, 4, 6, 8 … Klơm) v cc thࡡng cố định 3, 6, 10, 11, v kể cả thng 8 dࡹ n khng được coi l㴠 ngy tốt.


Tại sao người Chăm lại chọn thời gian để tổ chức lễ cưới cố định như vậy? Vࠬ theo bảng lập thnh m lịch Chăm đ£ quy định. Buổi chiều thuộc về m, tượng trưng cho tuổi về gi, sống với nhau lu dࢠi.


Thứ Tư: Thuận về đất nẻ, một thứ mu mỡ, dng để trồng tỉa hoa m๠u dễ pht sinh, cầu chc cho hai người sống với nhau sinh con đẻ chạu đầy đn. Thứ 4 c࠲n l m Dương gặp nhau, v¬ người Chăm quan niệm rằng ngy thứ Tư c thể v೭ như lỗ rốn của con người; từ đầu đến cổ c 3 phần; Đầu, Cổ v Ngực tượng trưng cho ng㠠y Chủ Nhật, thứ Hai v thứ Ba; từ rốn đến bn chࠢn c bụng, hng v㡠 bắp chn tượng trưng cho ngy thứ Năm, thứ S⠡u v thứ Bảy. Người Chăm c࠲n quan niệm rằng; từ lỗ rốn ln đầu đối với Chồng c thi곪n chức như người Cha, đối với người vợ c thin chức như người Mẹ.㪠 Cn từ lỗ rốn trở xuống đến bn ch⠢n người đn ng mới hẵn lഠ người Chồng v người đn bࠠ mới hẵn l người Vợ. Ngoࠠi ra giữa hai Vợ Chồng thường xưng h với nhau bằng “My Tao” d䠹 Chồng lớn tuổi hơn Vợ, hay ngược lại cũng chỉ xưng h với nhau như vậy. So s䠡nh ngy thứ Tư giữa tuần, ci rốn nằm ở trung tࡢm điểm của thn thể cng lối xưng h⹴ giữa hai vợ chồng, ta thấy người Chăm c tnh b㭬nh đẳng r rệt giữa hai giới.


C堲n việc chọn thng 3 thuận về la, thạng bắt đầu cng việc cy, bừa gieo cấy; th䠡ng 6 thuận về ti sản được tập trung, c nghĩa lೠ ma gặt la th麡ng 3 v bắt đầu cy gieo m࠹a gặt hi ma lṺa chnh; v th�ng 11 thuận về hưng thịnh, ma gặt hi ho顠n ton v mọi c࠴ng tc khc đều đᡣ thu hoạch xong xui.


Mỗi th䠡ng của người Chăm cũng c biểu tượng



Bilan tha,binhưk than 㠴n Thng Ging, thuận về tương tư


Bilan dwa, binhưk danuh khak᪠ Thng Hai , thuận về tội lỗi


Bilan klơw, binhưk Padaiᠠ Th!ng Ba, thuận về la thc


Bilan Pak, binhưk mưtai고 Thng Tư, thuận về chết choc


Bilan limư, binhưk mưthauᠠ Th!ng Năm, thuận về gy hấn


Bilan nơm, binhưk pagurdrơp⠠ Th!ng Su, thuận về ti sản tập trung


Bilan tajuh, binhưk than kikᠠ Thng Bảy, thuận về đau ốm


Bilan dalipan, binhưk ganuh khakᠠ Thng Tm, thuận về tội lỗi


Bilan thalipan, binhưk mưthauᡠ Thng Chn, thuận về g᭢y hấn


Bilan tha pluh, binhưk than drơp Thng Mười, thuận về pht tᡠi to lớn


Bilan Pwiss, binhưk rat dabrat dhik Thng Mười Một, thuận về hưng thịnh


Bilan Mak, binhưk apwei bbơngᠠ Thng Chạp, thuận về lửa pht chᡡy


Tm lại Chăm chọn thời gian lm lễ cưới, một phần lệ thuộc v㠠o kinh tế nng nghiệp, lấy ma gieo hạt giống l习m tiu biểu cho sự kết hợp v lấy m꠹a gặt hi lm tiᠪu biểu cho thnh tựu. Một phần lệ thuộc vࠠo cc biểu tượng thin nhi᪪n theo thuyết m dương


 


Đối với người Chăm cũng như một số dn tộc khc tr⡪n thế giới, vấn đề tnh chọn “ngy l�nh thng tốt” trong sinh hoạt của mnh đến nay vẫn cᬲn chi phối kh nặng nề. Cᠳ khi chỉ v phải đợi “năm tốt tuổi hạp” m một số việc lớn đ젣 phải dang dở. Những hiểu biết cơ bản về lịch ph!p của dn tộc l điều cần thiết nhưng việc vận dụng những yếu tố t⠭ch cực của n vo cuộc sống l㠠 vấn đề cần c một cch nh㡬n mới tiến bộ hơn.


-Tham khảo bi viết của Lưu Viết Tn, ở Nội San Ước Vọng 1 ࢠAn Phước 1968.


-Tham khảo b i viết Kay Amưk, Tagalau 5 (Nắng Panduranga 2005).



-----------


ƠMPƠM P NAI


Ԡ (Panưh twei panwơch yaw Chăm)


Chahya Mưlơng



Phần chuyển tự latinh “Sự Tch P Nai” dựa tr�n hệ thống được dung trong Từ Điển CHĂM - VIỆT của Trung tm nghin cứu ViệtNamĐ⪴ng Nam , xuất bản 1995 tại S`i Gn.


Hu tha Mưgawom Chăm ginup mưd tơl kaya, hu klơw adei sa ai kamei:⠠ Nai Mưh Ghang, Nai Hali Halơng Ta Bơng Mưh, Nai Tang Ya nan P Nai. Dalam klơw adei sa ai P䠴 Naisiambinai harơh bbaik kataik hamit bak nưgar.


Kei KaMaw kikei dơm urang raglai siam likei ganuh ganat irơss bijak chaung khing P Nai, bafanoj (tha nai) mai pwơch, dawn laik dom panwơch pagwơn, mưyah amaik amư P䠴 Nai halar patơk Nai Ka Chei. Pakei kwơch tha bauh ribaung tơk mưtha lơw Kraung La Ng (ukaabăng) piơh ba ia chrai tanran hamu bhum gah amaik amư P Nai. Amaik amư dadwơl panwơch pwơch nan thaung pagwơn Pakei Chang ngaf blauh blai ribaung kraung ka mưng radak ngaf likhah hadei.


Kei KaMaw ba abih prưn yava ngak gơm harei gơm mưlam 䠴 hu hadom, tamat tha bau kraung hu ia chrai grơp nưgar.


Bwơl bhap 4t tanot n tabwơn


Đam likhah yat trak, batha P Nai mưtưh 䴴h bak yaum, kaywa tian nit Kei KaMaw, min twei amaik amư aip tatơk mưduh mưng P Nai chip ngaf dam likhah duh hatai nan.䴠 Dalam mưlơm angal P Nai klaik mưnưt klak thang dơp nau tapah angauk chơk Chabbang, dih mưraung, Palei Rơm atah hađauh klơw bbaik ang Ka.


Mưng rat di tian mưthrơm rabah rabưp laik thaung agama daung paklah umat.䠠 Tuk ligaih laik thaung agam P paya angar Kanai “NAI TANGYA BIA ATAPAH”.ഠ Tuk P Nai klak thang nau tapah, Kei Ka Maw Sanưng mưlơw di palei nưgar urang thơu lach kanai auh di drei. Hajiơng Pakei yah pabrai padơr kraung nan vơk, Chrơng patơw praung bla pagơn pabah kraung 䠴 brei ka ia đwơch trun. Pakei mưk Thruk pađik bbrơm panưh yah pabrai patơw krung libik P4 Nai dauk tapah. Patơw talah jiơng dw ha tha galaung gơp tha rup urang nau mai (trun tagơk), libik dom ng achar du panwơch han䠬m (Qur’an) ngak adapt chabbat libik P Nai dauk tapah mưkal.


Kaywa apakal nan libik chơk Chabbang urang Raglai thei khing nau mai, mưnwiss urang dauk di bhum nan jang 䴴 khinh đơm Chakơh.


P Nai biak thu nit ganrơh, kan thei gauk janưh kanư padaung paklah jang P Nai daung pa klah min, mưyah gauk glach dom kabb䴠 nan P Nai tamar ka Jalikauw dwich, ka ula Chauh, ka rimaung pah thaung blơk mưta vơr glai sung jalan nau mai, yơw nan yơ bwơl bhar Chăm pơk j P䠴 Nai, tagơk Chơk glaih jang khing lach glaih, mưyah lipa jang lach trei.


Bwơl bhap Chăm nưh rabh䴠 Chăm Ahir Cham Aval jang halak halar ka nư mưling Pꪴ Nai. Hajiờng padơng mưdhir mưli*ng ka nư Yang. Bha krưh hu tha bauh linga akauk vil, kabha di krưh thaik dalipan King, chanar Vơr pak kieng hayaf thaik Yoni chaik di angauk paban Xi măng di angauk chơk Chabbang di krưh tanưh bblang lanưng lanwai ralo phun kayơw chak throh ha mach hangơw thaung bauh parauh cha bbri cha bbrơw lia phun lia dhan.


Yapthun di klơm bilan tha ngan klơm bilan dw Xakavi Cham bwơl bhap radak ngap adapt cha bbat biyar karun ka P Nai.ഠ Dalam kadha dauh pamrơ ng Mưdwơn hu pơt akhan biak jalang ja lwa kabha ơm pơm P Nai nau tapah.



Nai nau tapah dirơm riya.


Dw drei ula kaung nai nau tapah


Nai nau tapah Chơk glaung


Dwa drei rimaung kaung nai tapah


Nai nau tapah thei thơw


Bbơng bblang mưchơwdauk halơw glai



Tạm dịch:



Ng i đi tu ở rừng su


C⠳ hai con Rắn nằm hầu hai bn


Ngꠠi đi tu ở ni cao


C꠳ hai con Hổ ra vo thăm nom


Ngࠠi đi tu ai biết no


Đࠠnh cam chịu khổ dựa vo rừng cy


ng Mưdwơn pah baranưng dauh, ganơng taung, Saranai yuk paragơm laik tharagơm.Ԡ ng Ka ing tamia pơk limah grơf Ԡyang labang, thaur thaung ta thwich chơk glai. P4 Nai vơr abih libik dunya, Piơh ling tha nuk tuk vak thu nit ganrơh dalam ray nau tapah. Bwơl bhap langkar likơu di nai jang yơw bi grơp yang labang payak hanniim ka dunya ngak bbơng, binhưk haliim hajan, binhưk bơl mưnik, ngah phiak dalam mưngawom thiam mưkrưdalam thun barơw.ꠠ



Alang yah:



-Ơmfơm: Sự t-ch -Janưh:Hoạn nạn


-Irơss bijak :T i ba -Tamat :Ho n thnh


-Harơh : Đẹp, v ngầnഠ -Pơt : Đoạn


-Panoj: Lễ vật ࠠ -Akhan : Kể


-Chrai : Tưới -Tathwich :Cảnh


-Yat trak :Tiến hnhࠠ -Li*ng tha nuk : Thụ hưởng


-Batha : Ringꠠ -Binhưk ha jn :Thuận mưa


-Duh hatai : Bất đắc dĩࠠ -Binhưk bơl mưnik : Được m9a mng


-Umat :Chng sinhຠ -Ngah phiak :Thu thập


-Auh :Chꠠ -Limah :D"ng, hiến


-Đơm chakơh : Ni tục㠠 -Paragơm : H2a nhạc


-Kan: Lcꠠ -Payak haniim : Ban phước


-Ragơm : Điệu -Nau tafah : Đi tu


-Mưngawom : Gia đ,nh -Tamar : Phạt


-Radak : Tổ chức -Thu nit ganrơh : Linh nghiệm


-Chanar vơr : Kệ, đế, nền -Hayap : Tượng


Nguon: Trich tu Dac San Vijaya so 7

Posted in: Điểm Sách
Like (1)
Loading...
1
Like (1)
Loading...
1