kevin cham
by On July 23, 2013
440 views
#ffffff;">



#ffffff;">Written byBBT Champaka.info #ffffff; display: inline ! important; float: none;">




po 10
Pgs. Ts. Po Dharma

Ng y 14-9-2013, Hội Đồng Pht Triển Văn Ha-X᳣ Hội Champa (Hoa Kỳ) sẽ tổ chức buổi lễ ra mắt tc phẩm mang tựa đề ᠫVương Quốc Champa : Lịch Sử 33 Năm Cuối C9ng, 1802-1835; do Pgs. Ts. Po Dharma thực hiện v Hội Luận Champa qua đề tiࠠ ˠCc Vấn Đề Lin Quan Đến D᪢n Tộc Bản Địa Việt Nam;. Nhn dịp ny, BBT Champaka xin tr⠬nh by thế no lࠠ nội dung của tc phẩm ny.



Vương quốc Champa : Lịch sử 33 năm cuối cng (1802-1835)l頠 cng trnh nghi䬪n cứu của Pgs. Ts. Po Dharma được xuất bản tại Paris vo năm 1987 bởi Viện Viễn Đng Phഡp, với nhan đề: Le Panduranga (Campa). Ses rapports avec le Vietnam (1802-1835). Đy l t⠡c phẩm lịch sử Champa cận đại đầu tin viết về tnh hꬬnh chnh trị, qun sự v� mối quan hệ với triều đnh Huế kể từ ngy vua Gia Long l젪n ngi vo năm 1802 cho đến khi vua Minh Mệnh x䠳a bỏ Champa trn bản đồ vo năm 1832, k꠩o theo sự ra đời phong tro khng chiến của Katip Sumat (1833-1834) vࡠ sự vng dậy vũ trang của Katip Ja Thak Wa (1834-1835) nhằm chống lại cuộc xm lăng của triều đ颬nh Huế v phục hưng lại vương quốc Champa độc lập c chủ quyền.



Lịch sử 33 năm cuối c9ng của Champa l tổng thể của những biến cốtangthương nhất v đẫm mu nhất chưa từng xảy ra trong quࡡ trnh hnh th쬠nh vương quốc Champa kể từ thế kỷ thứ II, một quốc gia hng mạnh dưới thời cổ đại, nhưng khng c鴲n nghị lực v sức lực chống lại chnh sୡch tn bạo của vua Minh Mệnh (1820-1841) nhằm trừng phạt v cഹng d man dn tộc Champa về tội theo L㢪 Văn Duyệt về hnh động chống lại uy quyền của triều đnh Huế. Đଢy cũng l giai đoạn đen tối nhất của một dn tộc Champa cࢳ nền văn tự v văn minh từ lu đời, nhưng đࢠnh b tay đầu hng v㠠 qui phục trước ln sng Nam Tiến, một chủ thuyết ೫đế quốc trong nghĩa rộng của n۳, nhắm vo mục tiu xઢm chiếm đất đai v tiu diệt dઢn tộc lng giềng bằng bạo lực v sᠺng đạn.



Sau 8 thế kỷ chiến tranh tương t n để thực hiện chnh sch Nam Tiến, Việt Nam chiếm trọn l�nh thổ Champa rộng lớn chạy di từ tỉnh Qung Bࠬnh đến bin giới Bin Hꪲa, chỉ để lại cho hậu thế hm nay một chuổi đền đi đi䠪u tn v hoang phế nằm ngổn ngang ở miền trung vࠠ một cộng đồng người Chăm chưa đầy 100 ngn người đang sống chui nhủi v khốn c࠹ng tại hai tỉnh Ninh Thuận v Bnh Thuận. Chଭnh đ l bức tranh thật sự của lịch sử Champa v㠠o những thập nin đầu của thế kỷ thứ XIX m Pgs. Ts. Po Dharma đꠣ đưa ra phn tch v⭠ trnh by một c젡ch khch quan v nghiᠪm tc trong tc phẩm mang tựa đề ꡫLịch sử 33 năm cuối c9ng của vương quốc Champa, 1802-1835; doInternational Office of Champa (IOC-Champa) xuất bản tại San Jose, California (Hoa Kỳ), với sự bảo trợ của Hội Đồng Pht Triển Văn Ha-X᳣ Hội Champa (CSCD-Champa). Tc phẩm ny tổng cộng 279 trang + 2 bản đồ, chia thᠠnh nhiều chương mục.



1). Lời mở đầu



Khởi đầu của t!c phẩm l ૠLời mở đầu; trong đ Pgs. Ts. Po Dharma nu ra nguy㪪n nhn của sự chọn lựa đề ti v⠠ giải thch tại sao c sự giới hạn kh�ng gian của chủ đề từ 1802 đến 1835, tức l chỉ tập trung vo 33 cuối c࠹ng của vương quốc ny, nhưng 33 năm của bao biến cố thăng trầm đ diễn ra tr࣪n bn cờ chnh trị Champa, cấu thୠnh một tiếng chung bo động cho sự xụp đổ vĩnh viễn của vương quốc n䡠y trn bản đồ Đng Dương v괠o năm 1832.



Ai cũng biết Pgs. Ts. Po Dharma l người Chăm Ninh Thuận đ từng tham gia phong tro vũ trang Fulro v㠠o những năm 1968-1975 v tiếp tục đấu tranh trong tro phࠡt huy v truyền b di sản lịch sử vࡠ nền văn minh Champa tại hải ngoại cho đến hm nay. Nhưng trong ngnh nghi䠪n cứu, Pgs. Ts. Po Dharma khng bao giờ dựa vo lăng k䠭nh hay tnh cảm của dn tộc Chăm để bảo vệ quan điểm của vương quốc Champa hay l좪n n vua cha Việt Nam, mẠ l dựa vo nguồn tư liࠪu thuyết phục cũng như phương php trnh bᬠy v l luận khཡch quan của một nh lịch sử học để hon thࠠnh tc phẩm:Vương quốc Champa: Lịch sử 33 năm cuối c9ng, 1802-1835.






bia 1
B,a đầu của tc phẩm


2). Nguồn tư liệu



Lịch sử 33 năm cuối cng của vương quốc Champal頠 tổng thể của những biến cố đ xảy ra trong qu khứ được ghi ch㡩p lại trn nhiều nguồn tư liệu, nhất l văn bản viết bằng tiếng Chăm vꠠ bin nin sử Việt Nam dưới thời nhꪠ Nguyễn. Tiếc rằng, mỗi tư liệu viết bằng tiếng Chăm hay Hn của nh Nguyễn chỉ lᠠ tiếng ni của vua cha thời đ㺳, thường trnh by yếu tố lịch sử theo quan điểm v젠 nhn qua lăng knh của cung đ쭬nh hơn l bi viết mang t࠭nh cch khch quan vᡠ khoa học. Chnh v thế, một biến cố đ� xảy ra vo một thời điểm nhất định, nhưng tư liệu Chăm v biࠪn nin sử Việt Nam nu ra hai xuất xứ vꪠ đưa ra hai quan điểm hon ton khࠡc nhau. Đy l vần đề kh⠳ khăn nhất trong ngnh sử học. Để giải quyết vấn đề trn, Pgs. Ts. Po Dharma l઺c no cũng thận trọng v đi tࠬm những kiểm chứng trước khi sử dụng nội dung của nguồn tư liệu ny để xy dựng cho một yếu tố lịch sử.



Để thực hiện tc phẩmVương quốc Champaᠠ: Lịch sử 33 năm cuối cng, 1802-1835,Pgs. Ts. Po Dharma phải dựa v頠o một khối tự liệu đng kể trong đ cᳳ 32 tc phẩm viết bằng tiếng Chăm, 20 bin ni᪪n sử Việt Nam v hơn 150 bi khảo luận hay tࠡc phẩm khoa học đ xuất bản bằng tiếng Php, Anh v㡠 Quốc Ngữ. Đy l kho t⠠ng tư liệu lin quan đến lịch sử 33 năm cuối cng của vương quốc Champa m깠 Pgs. Ts. Po Dharma trch dẫn trong cng tr�nh nghin cứu của mnh, chứ khꬴng phải ti liu tham khảo ghi vઠo danh sch cho c lệ, m᳠ độc giả thường thấy trong nhiều tc phẩm khoa học xuất bản tại Việt Nam hm nay



3). Tổng luận đầu sch



Gần một thế kỷ qua, hầu hết cᠡc nh khoa học chuyn về Đ઴ng Nam đều cs chung một quan điểm về cụm từ ˠThủ Đ䠻, tức l trung tm chࢭnh trị v quyền lực của một vương quốc, nơi ngự trị của vua cha vຠ gia đnh hong gia của một quốc gia. Một khi thủ đ젴 bị chiếm đng th chủ quyền quốc gia đ㬳 khng cn nữa. Sự thất thủ S䲠i Gn vo th⠡ng 4 năm 1975 đnh dấu cho sự sụp đổ của chế độ Việt Nam Cộng Ha lᲠ một th dụ điển hnh.



Ni đến vương quốc Champa, th người ta phải n㬳i đến ngy thất thủ Vijaya (Đồ Bn) vࠠo năm 1471 dưới thời vua L Thnh T꡴ng. Dựa vo sự sụp đổ thủ đ Viyaya, nhഠ sử học Php l G. Maspero đưa ra nhận định trong tᠡc phẩm Vương Quốc Champa (1828) cho rằng Champa hon ton bị x࠳a bỏ trn bản đồ kể từ năm 1471 v kh꠴ng cn l do để tồn tại tr⽪n lnh thổ miền trung Việt Nam nữa. Kể từ đ c㳡c nh nghin cứu thường lập đi lập lại lઽ thuyết của G. Maspero, nhưng khng cần kiểm chứng lại giả thuyết ny c䠳 đng hay khng괠!



Pgs. Ts. Po Dharma l nh nghin cứu đầu tiપn khng tin vo giả thuyết của G. Maspero. Theo t䠡c giả, vương quốc Champa khng phải l quốc gia c䠳 hệ thống chnh trị �trung ương tập quyền; theo kiểu Đại Việt hay Trung Quốc vo thời cổ đại, m lࠠ quốc gia ling bang tập trung năm tiểu vương quốc: Inrapura, Amaravati, Vijaya, Kauthara vꠠ Pandurang. Mỗi tiểu vương quốc c lnh thổ ri㣪ng v vua cha riສng. Chnh v nguy�n nhn đ, sự sụp đổ thⳠnh Đồ Bn vo năm 1471 chỉ biểu tượng cho sự xụp đổ của tiểu vương quốc Vijaya ở miền bắc. Vࠬ rằng vương quốc Champa vẩn cn hiện hửu ở miền trung Việt Nam sau năm 1471, nhưng lnh thổ đất đai Champa bị thu hẹp lại tr⣪n lnh thổ của tiểu vương quốc Khauthara (Khnh H㡲a) v Panduranga (Ninh Thuận v Bࠬnh Thuận) cho đến năm 1832.



+Tổng luận đầu s!ch; l chương khởi đầu của tc phẩm trong đࡳ Pgs. Ts. Po Dharma pht họa lại hệ thống tổ chức hnh chᠡnh v chnh trị của vương quốc Champa sau ngୠy thất thủ thnh Đồ Bn vࠠo năm 1471 v trnh bଠy một cch hệ thống lịch sử của tiểu vương quốc Panduranga xuất hiện lần đầu tin tr᪪n bia k Champa vo năm 817. Hay n�i một cch khc, ᡫTổng luận đầu s!ch; l phần tm lược lịch sử Champa từ năm 1471 cho đến ngೠy ln ngi của vua Gia Long v괠o năm 1802.






bia sau
B,a sau của tc phẩm


3). Champa dưới triều đạiPo Saong Nyung Ceng (1779-1822)



Chiến thắng trn thnh Đồ Bꠠn của L Thnh T꡴ng vo năm 1471 chỉ l hồi chu࠴ng bo động cho sự suy thoi của thời hậu Lᡪ, ko theo sự phn tranh giữa ch颺a Trịnh ở miền bắc v cha Nguyễn ở miến nam. Năm 1569, Nguyễn Hoຠng quyết định hnh thnh một triều đại ri젪ng trn lnh thổ Champa bị chiếm đꣳng.



V, khng đủ tiềm lực tiến qun ra bắc chống lại ch䢺a Trịnh, Nguyễn Hong chỉ cn cಡch mở cuộc Nam Tiến về pha nam trn l�nh thổ Champa để xy dựng uy quyền của mnh. Năm 1611, nh⬠ Nguyễn xua qun xm chiếm Ph⢺ Yn v năm 1653 đặt nền đ꠴ hộ trn tiểu vương quốc Kauthara (Khnh Hꡲa). Năm 1692, nh Nguyễn xua qun tấn cࢴng Champa, thay đổi danh xưng ˠChim Thnhꠠ th۠nh ˠTrấn Thuận Thnh࠻ v thnh lập phủ Bࠬnh Thuận đầu tin trn vương quốc nꪠy.



Sau mấy thập ni*n yn bnh vꬠ thịnh vượng, Champa trở thnh nạn nhn của cuộc chiến kể từ năm 1771, giữa Tࢢy Sơn lm chủ ở phương bắc v Nguyễn ࠁnh chiếm đng Si G㠲n để lm hậu cứ. Nằm trn địa thế bị kનm kẹp giữa lnh thổ của Ty Sơn ở miền bắc v㢠 khu qun sự của Nguyễn nh ở pha nam, vương quốc Champa bị li ko v䩠o cuộc chiến giữa người Việt v chấp nhận phải qui phục phe thắng trận d l๠ Nguyễn nh hay Tby Sơn. Kể từ đ, định mệnh sống cn của Champa ho㲠n ton ty thuộc v๠o kết quả của cuộc chiến giữa Ty Sơn v Nguyễn ⠁nh.



Năm 1802, Nguyễn nh thắng trận, ln ngi lấy ni괪n hiệu l Gia Long, quyết định phục hưng lại nền độc lập Champa v giao cho Po Saong Nyung Ceng, người đࠣ từng gip đỡ Nguyễn nh chống quꁢn Ty Sơn, quyền cai trị của vương quốc ny. B⠪n cạnh đ, vua Gia Long cn ban cho người kế cận của m㲬nh trong chiến trường chống Ty Sơn l L⠪ Văn Duyệt ln lm Tổng Trấn Gia Định Thꠠnh v giao cho L Văn Duyệt quyền bảo trợ vương quốc Champa ở phભa nam của triều đnh Huế. Kể từ đ, nền h쳲a bnh v thịnh vượng trở lại tr젪n vương quốc Champa, một quốc gia đặt dưới quyền đ hộ của triều đnh Huế qua trung gian của L䬪 Văn Duyệt, ph vương ở miền Nam Bộ thời đ.



Sau ngy băng h của vua Gia Long vࠠo năm 1820, vua Minh Mệnh ln ngi, t괬m cch xa bỏ qui chế Gia Định Th᳠nh của L Văn Duyệt v đưa vương quốc Champa vꠠo vng kiểm sot trực tiếp của triều đ⡬nh Huế. Thế l chiến tranh giữa vua Minh Mệnh v Lࠪ Văn Duyệt bắt đầu bng nổ để gy ảnh hưởng tr颪n vương quốc Champa thời đ.



Vừa mới l㠪n ngi, Minh Mệnh cch chức trấn thủ B䡬nh Thuận về tội qu thn cận với Lᢪ Văn Duyệt v triệu tập ph vương Champa lೠ Po Klan Thu (Nguyễn Văn Vĩnh) về Huế trong khi đ quốc vương Po Saong Nyung Ceng đang lm bệnh nặng. Năm 1822, Po Soang Nyung Ceng băng h㢠 v tuổi gi yếu. Minh Mệnh đề nghị người th젢n cận của mnh l Bait Lan l젪n nối ngi Champa, nhưng khng th䴠nh, v c sự chống đối của L쳪 Văn Duyệt.



4). Champa dưới triều đạiPo Klan Thu (1822-1828)



Lợi dụng tnh hnh rối ren ở Champa sau ng쬠y từ trần của Po Saong Nyung Ceng vo năm 1822, Ja Lidong xua qun vࢹng dậy chống ph doanh trại qun sự của triều đ᢬nh Huế, trong khi đ ph vương Po Klan Thu vẩn c㳲n giam giữ ở Huế. Để giải quyết vấn đề nan giải ny, Minh Mệnh chấp nhận Po Klan Thu trở về Champa để nối ngi vua, với điều kiện lഠ tn quốc vương Champa phải dẹp tan qun phiến loạn của Ja Lidong.



Sau ngy ln ng઴i của Po Klan Thu vo năm 1822, người ta khng cള tin tức g về mối quan hệ giữa Champa v L젪 Văn Duyệt nữa. Nhưng sự im lặng của L Văn Duyệt chỉ mang tnh cꭡch chiến lược để xem xt tnh h鬬nh m thi.



Sau 7 năm trị v, Po Klan Thu băng h v젠o 1828. Tin từ trần của Po Klan Thu khng phải do quan lại của triều đnh Champa cung cấp m䬠 l pht xuất từ vị trấn thủ của phủ B࡬nh Thuận. Điều ny đ chứng minh rằng Po Klan Thu khࣴng chết trn lnh thổ Champa m꣠ l ở một nơi khc, cࡳ thể tại Huế trong lc bị giam giữ, v lꬽ do g đ.






champa sau 1471
Lnh thổ Champa sau năm 1471


5). Champa dưới triều đại㠠Po Phauk The (1828-1832)



Sau ng y từ trần của Po Klan Thu vo năm 1828, vua Minh Mệnh tm cଡch đưa người trung thnh với mnh lପn lm quốc vương Champa trong khi đ L೪ Văn Duyệt quyết định giao quyền quốc vương Champa cho Po Phaok The (Nguyễn Văn Thừa) tức l ph vương dưới triều đại Po Klan Thu (1822-1828) vೠ cũng l con của vua Po Saong Nhung Ceng (1799-1822), một vị chiến hữu của vua Gia Long. Sau ngy lࠪn ngi của Po Phaok The vo năm 1828, vương quốc Champa chấm dứt mối li䠪n hệ với triều đnh Huế, chỉ gửi triều cống cho L Văn Duyệt. Kể từ đ쪳, nhn dn Champa ho⢠n ton đặt dưới quyền che chở của tổng trấn Gia Định Thnh, kh࠴ng cn phục tng vua Minh Mệnh nữa. Ho⹠n cảnh lịch sử ny đ đưa Champa v࣠o con đường bế tắc v hon toࠠn lệ thuộc vo kết quả của cuộc tranh chấp giữa vua Minh Mệnh v Lࠪ Văn Duyệt. Nếu Minh Mệnh thắng trận, vị vua ny sẽ c thೡi độ v cng t习n bạo để trừng trị dn chng Champa về tội theo L⺪ Văn Duyệt v ngược lại.



Vࠠo cuối năm 1831, một nhm quan lại trong triều đnh Champa đ㬣 đứng ra phản đối thi độ của vua Po Phaok The về việc ly khai với triều đnh Huế để tuᬢn thủ mọi chỉ thị của L Văn Duyệt ở Gia Định Thnh. Lợi dụng t꠬nh hnh rối ren ở Champa v sức khỏe suy yếu của L젪 Văn Duyệt ở Gia Định Thnh, Minh Mệnh ra lệnh bắt quốc vương Po Phaok The v ph࠳ vương Cei Dhar Kaok vo thng 3 năm Th࡬n lịch Chăm (1832) đưa về trại giam tại Huế. Khoảng một thng sau, tức l thᠡng 7 năm Nhm Thn (1832), L⬪ Văn Duyệt băng h ở Gia Định Thnh. Thế lࠠ vua Minh Mệnh ra lệnh xa bỏ Champa trn bản đồ v㪠 sp nhập đất đai của vương quốc ny vᠠo lnh thổ Việt Nam.



6). Minh Mệnh trừng phạt㠠dn tộc Champa (1832-1833)



Trước những h⠬nh phạt d mang của vua Minh Mệnh dnh cho người Việt theo Thi㠪n Cha Gio hay bản ꡡn đo mồ của L Văn Duyệt vઠo năm 1835, người ta khng ngạc nhin cho lắm về ch䪭nh sch tn bạo của vua Minh Mệnh để trừng trị dᠢn tộc Chăm về tội theo L Văn Duyệt v kh꠴ng qui phục triều đnh Huế.



Khởi đầu cho cuộc trừng phạt, Minh Mệnh ra lệnh c젡ch chức v bắt giam tất cả quan lại Champa; tịch thu tất cả tࠠi sản của họ v sau đ đưa vೠo gng cm để tra tấn; buộc người Chăm phải khai b乡o những g lin quan đến phong tục tập qu쪡n của vương quốc ny; ra lệnh trừng phạt chức sắc Chăm bằng cࠡch bắt buộc cc vị tu sĩ Chăm Bani (Hồi Gio) phải ăn thịt heo, thịt dᡴng v tu sĩ Chăm B La M࠴n phải ăn thịt b; ra lệnh đồng h⠳a người Chăm thnh người Kinh bằng cch buộc người Chăm phải mang đồng phục người Kinh, ngăn cấm tuyệt đối người Chăm khࡴng c quyền cng quẩy hay thực thi nghi lễ t㺭n ngưỡng của họ; bắt buộc dn chng Chăm phải l⺠m n dịch v c䴹ng nặng nề như việc nộp cống cc loại gỗ qu, voi rừng, ngὠ voi, v.v, chưa ni đến khổ dịch mang sng đạn v㺠 xung phong trn chiến trường chống lại cuộc nổi dậy của L Văn Khꪴi ở Gia Định Thnh vo năm 1833-1834.



Minh Mệnh cn cho php quan lại người Kinh đứng ra chỉ đạo, d⩹ng roi gậy đnh đập người Chăm nếu họ lm nᠴ dịch qu chậm chạp; buộc người Chăm phải nộp những mᠳn thịt của th rừng như hưu, nai, thỏ, b, v.v.. Một khi người Chăm kh겴ng tm ra mn thịt th쳺 rừng, cc quan lại người Kinh san bằng nghĩa trang Chăm, chưa ni đến việc đưa người Chăm ra xử trảm.



Sau đ Minh Mệnh cn buộc người Chăm phải lấy t㲪n họ theo người Hoa như Quảng, Hứa, Đng, Lm, Chࢢu, Thnh, v.v., xa bỏ tất cả những chức vụ quan lại Champa để thay vೠo đ những chức vụ m hệ thống h㠠nh chnh Việt Nam đ qui hoạch như chᣡnh tổng, l trưởng, trm, biện, h�o mục, v.v.



Ch-nh sch trừng phạt của triều đnh Huế đᬣ lm đảo lộn hon toࠠn hệ thống tổ chức x hội Chăm để rồi trong gia đnh người em kh㬴ng cn biết người anh l ai; ch⠡u khng cn t䲴n trọng bậc ch bc; cꡡc thnh vin trong gia đબnh đối xử với nhau như người Chăm-Kinh, khng ngần ngại ko nhau ra thưa kiện trước ph䩡p l Việt Nam.



Hết nộp thuế nặng nề, d�n chng Champa phải nộp một số lượng gỗ cho chnh quyền Việt Nam dꭹng để đng tu chiến, xe b㠲 hay đốt l gạch; phải x⠢y dựng đập nước v hệ thống dẫn thủy nhập điền cho ruộng la của người Kinhຠ; ra lệnh tịch thu tất cả ruộng muối của người Chăm, được xem như l mạch mu kinh tế của dࡢn tộc ny,



Sau năm 1832, dࠢn tộc Chăm tiếp thu thm một khi niệm mới về tham nhũng mꡠ họ chưa từng nghe đến trong đời. Những quan lại người Kinh khng ngừng đi tiền hối lộ của người Chăm để được miễn n䲴 dịch; kh4ng ngần ngại chia đất đai người Chăm thnh mảnh vụn để đng thuế vೠ hnh thnh ch젭nh sch cho vay nặng li để rồi chủ nợ người Kinh tha hồ chiếm đoạt tᣠi sản v ruộng rẫy của người Chăm thiếu nợ, hay bắt họ lm vật thế chấp.



Nếu người Chăm than van về thuế m qu nặng nề, hᡠnh động thối nt v tham nhũng của cᠡc quan lại người Kinh nhằm bc lột người Chăm, th n㬴ng dn Việt Nam vo thời điểm đ⠳ cũng khng thot khỏi nanh vuốt của triều đ䡬nh Huế. Dn tộc Việt cũng bị cc cường h⡠o quan lại tướt đoạt ti sản v bị đࠨ bẹp bởi n dịch v thuế m䠡. Một khi khng chịu nổi cơ cực nữa, nng d䴢n Việt Nam chỉ cn cch l⡠ nổi dậy. Cuộc khởi nghĩa của L Văn Khi ở Gia Định Th괠nh v cuộc vng dậy của L๪ Duy Lương v Nng Văn V๢n ở pha bắc vo năm 1833 l� th dụ điển hnh.






po 20-2

Po Dharma (tri), Chăm Phan Rang, nằm trong danh sᠡch của 45


chuyn gia khoa hoc (Gs. v Pgs.)ꠠtại Viện Viễn Đng Php




7. Phong tro Hồi Gio của Katip Sumat (1833-1834)



Katip Sumat l vị tu sĩ Chăm Hồi Gio sinh ở Campuchia, đࡣ từng sang M Lai du học về triết l Hồi Gi㽡o. Nghe tin vương quốc Champa bị xa bỏ trn bản đồ v㪠o năm 1832, Katip Sumat rời M Lai trở về Champa để hnh th㬠nh một phong tro đấu tranh chống triều đnh Huế vଠo năm 1833. Mục tiu của Katip Sumat l giải ph꠳ng Champa ra khỏi ch thống trị của Việt Nam. Muốn tiến đến mục tiu n᪠y, Katip Sumat dng triết l Hồi Gi齡o lm khung cho chủ thuyết đấu tranh đ lೠ hnh thnh mặt trận “th젡nh chiến Hồi Gio” (Jihad) chống lại triều đnh Huế.



Sự vng dậy của Katip Sumat đ biến d飢n chng Champa thnh nạn nhꠢn của chiến cuộc. Để dập tan qun phiến loạn, Minh Mệnh ra lệnh cho binh lnh của triều đ⭬nh Huế tha hồ giết hại người Chăm v tội v tung ra “chiến trường đỏ lửa” bằng c䠡ch đốt ph tất cả lng mạc người Chăm theo Katip Sumat, nhất lᠠ những lng mạc gần bờ biển hầu ngăn chặn người Chăm chạy sang nước ngoi, trong khi đ࠳ dn cư người Kinh ở Bnh Thuận sẵn c⬳ sng đạn trong tay tm cꬡch giải quyết mối hận th ring bằng c骡ch giết hại người Chăm khng gớm tay



Trước lực lượng h䠹ng mạnh của vua Minh Mệnh, Katip Sumat buộc phải lui về miền ni nằm ở pha tꭢy v ra lệnh cho qun lࢭnh Chăm tiếp tục đương đầu với triều đnh Huế ở đồng bằng, nhưng khng gặt h촡i kết quả g.



Ai cũng biết, Minh Mệnh l젠 vị quốc vương rất tn sng gi乡 trị văn ha của dn tộc Việt v㢠 khng bao giờ chấp nhận một tn gi䴡o ngoại lai no du nhập vo lࠣnh thổ Việt Nam. Kể từ đ, cuộc khởi nghĩa của người Chăm dựa vo chủ thuyết Hồi Gi㠡o du nhập từ bn ngoi c꠳ thể gy ra những mối nguy cơ m vua Minh Mệnh phải dập tan bằng mọi c⠡ch, cng sớm cng tốt.



8). Cuộc khởi nghĩa của Ja Thak Wa (1834-1835)



Xuất th"n từ Palei Ram (thn Văn Lăm, Ninh Thuận), Ja Thak Wa khng phải người Hồi Gi䴡o chnh thống m l� vị tu sĩ Chăm Bani, quyết định ly khai ra khỏi tổ chức cũa Katip Sumat để hnh thnh một cuộc khởi nghĩa nhằm giải ph젳ng Champa ra khỏi ch thống trị của triều đnh Huế. Nhằm tiến đến mục tiᬪu, Ja Thak Wa thnh lập một chnh phủ Champa lୢm thời vo cuối năm 1834, tn vinh Po War Palei, gốc người Raglai, tức lഠ em rể của ph vương Cei Dhar Kaok (Nguyễn Văn Nguyn) l㪪n lm quốc vương nhằm phục hồi lại vương niệm Champa thuộc dng tộc Po Rome gốc người miền n಺i ở Đổng Nai Thượng, nắm quyền Champa từ năm 1627 cho đến triều đại Po Cei Brei (1783-1786). Cuộc khởi nghĩa của Ja Thak Wa bng nổ vo th頡ng 7 năm Ngọ lịch Chăm (1834). Đy l cuộc chiến v⠴ cng khốc liệt, vang dội như sấm st l驠m rung chuyển cả trời đất.



Nhằm dập tan cuộc khởi nghĩa n y, bin nin sử Chăm cho rằng vua Minh Mệnh ra lệnh cho mỗi binh lꪭnh người Kinh phải chặt ba ci đầu của người Chăm vo mỗi buổi sᠡng mới nhận được tiền lương. Lợi dụng chỉ dụ ny, người Kinh tha hồ chm đầu người d੢n Chăm v tội, cng nhiều c䠠ng tốt, để đem nộp cho chnh quyền Việt Nam hầu nhận tiền thưởng. Đy l� cuộc chm giết người Chăm v c鴹ng kinh hong chưa từng xảy ra trong lịch sử Đng Nam ഁ.



Đầu năm 1835 l giai đoạn đnh dấu cho những trận chiến khốc liệt tại đồng bằng Phan Rang, nơi m Ja Thak Wa bị tử trận trᠪn bi chiến trường. Lợi dụng cơ hội ny, vua Minh Mệnh ra lệnh tử h㠬nh quốc vương Po Phaok The (Nguyễn Văn Thừa) v ph vương Cei Dhar Kaok (Nguyễn Văn Nguyᳪn) vo thng 6 năm Ất Vị (1835)ࡠ; đốt ph tất cả thn lᴠng người Chăm dọc theo bờ biển; chm giết những người Chăm no tham gia trong cuộc khởi nghĩa của Ja Thak Wa頠; đập ph nghĩa địa tổ tin của người Chăm; đ᪠o mồ mả vua cha Champa v đốt phꠡ cả đền Po Rome ở khu vực Phan Rang; cắt đứt hẳn mối li*n lạc giữa người Chăm v dn tộc miền nࢺi để họ khng cn tụ tập chiến đấu chống triều đ䲬nh Huế nữa.






po 20-2009

Pgs. Po Dharma tại văn ph2ng của Gs. Y. Ishizawa,


hiệu trưởng đại học Sophia, Tokyo, Nhật Bản (2009)




9). Thay lời kết luận



Trong phần ˠthay lời kết luận;, Pgs. Ts. Po Dharma đưa ra những lời nhận định sau đy:



• Trước cuộc Nam Tiến của d⠢n tộc Việt, Việt Nam phải mất gần 8 thế kỷ để xm chiếm ton diện l⠣nh thổ Champa vo năm 1832. Điều ny đࠣ chứng minh rằng cuộc Nam Tiến đ gặp những sự đối khng v㡴 cng quyết liệt của dn ch颺ng Champa.



• Trong suốt thời kỳ chiến tranh giữa T"y Sơn v Nguyễn nh (1771-1802), Champa đc chấm dứt sự tồn tại của mnh trn mặt địa l쪽. Nhờ vua Gia Long m vương quốc Champa được phục hưng lại. Nhưng người ta cũng đặt ra cu hỏi tại sao vua Gia Long quyết định phục hưng lại nền độc lập Champa vࢠo năm 1802 với mục đch g? V� người ta cũng khng biết tại sao vua Minh Mệnh chấp nhận cho vương quốc Champa được tồn tại thm mười năm nữa (1802-1822).



• Dưới triều đại Gia Long, Champa l quốc gia đặt dưới quyền bảo hộ của triều đnh Huế. Nhưng quyền kiểm soଡt của Champa hon ton nằm trong tay của Lࠪ Văn Duyệt. Trong khoảng thời gian ny, Champa l vương quốc thanh bࠬnh. Nhưng sự thanh bnh v thịnh vượng n젠y chỉ l kết quả của mối lin hệ rất thઢn thiện giữa vua Gia Long v L Văn Duyệt, tức lઠ hai nhn vật nắm ton quyền về sự sống c⠲n của vương quốc Champa.



• Sau ng y ln ngi của vua Minh Mệnh v괠o năm 1820, Champa trở thnh chủ đề tranh chấp trong nội bộ chnh trị của Việt Nam. Kể từ đ୳, Champa chỉ l con tốt trn bઠn cờ chnh trị đối khng giữa triều đ�nh Huế v L Văn Duyệt.



• L nạn nhn của cuộc tranh chấp giữa Minh Mệnh vࢠ L Văn Duyệt, vương quốc Champa bị đưa đẩy vo thế đứng nằm giữa hai gọng kiềm: chọn Minh Mệnh hay L꠪ Văn Duyệt để lm người bảo hộ cho mnh. Kể từ đଳ, tương lai của Champa hon ton t࠹y thuộc vo kết quả của cuộc tranh chấp giữa Minh Mệnh v Lࠪ Văn Duyệt. Một khi đ lựa chọn, Champa phải chấp nhận những hậu quả kinh hong, nếu phe m㠬nh bị bại trận.



• Năm 1832, L* Văn Duyệt băng h v tuổi giଠ. Nhn danh phe thắng trận, vua Minh Mệnh xa bỏ ngay t⳪n gọi Champa trn bản đồ v ra lệnh trừng trị v꠴ cng khủng khiếp cc quan lại v顠 dn chng Champa về tội theo L⺪ Văn Duyệt. Sự quyết định trừng phạt Champa của vua Minh Mệnh khng biểu tượng cho sự th hằn d乢n tộc Chăm-Việt, m l phản ứng tự nhiࠪn trong qu trnh hᬬnh thnh lịch sử dưới thời cổ đại.



• Những biện phࠡp trừng phạt nhn dn Champa v⢴ cng d man kể từ năm 1832 kh飴ng m chỉ cho chnh s᭡ch diệt chủng của vua Minh Mệnh đối với người Chăm. V chnh sୡch trừng phạt ny khng mang nội dung hận thഹ dn tộc hay phn biệt m⢠u da giữa người Chăm v Kinh m lࠠ hnh động mang mu sắc ch࠭nh trị dnh cho những ai, d họ l๠ người Kinh hay Chăm đi nữa, khng tn trọng uy quyền của triều đ䴬nh Huế vo thời điểm đ. Nhưng tr೪n thực tế, những cư dn người Kinh v quan lại thuộc phủ B⠬nh Thuận l tập thể c ೽ đồ hnh hạ v ngược đࠣi dn tộc bản xứ Champa, lc n⺠o cũng tm cch tước đoạt t졠i sản của những người khng cng m习u da với mnh. V ch젭nh họ l những người đ g࣢y ra những cuộc vng dậy của dn tộc Champa v颠o những năm 1833-1835.



10). Phụ Lục



Trong phần phụ lục, tc giả đnh k᭨m:



• Nội dung của t!c phẩm viết bắng tiếng Chăm: Ariya Po Ceng


• Nội dung của t!c phẩm viết bắng tiếng Chăm: Ariya Po Phaok


• Lịch trnh biến cố theo nin đại li쪪n quan đến tiểu vương quốc Panduranga


• Bản đồ



theo Champaka.info


Posted in: Điểm Sách
and  reacted this
prancham
gia tri ghe!
Like (2)
Loading...
2
and  reacted this
prancham
gia tri ghe!