Featured photos
  • Facebook
  • Yahoo
  • Google
  • Live
  • Twitter
  • Live
SAKAWI AHIÉR- AWAL “ THUN KABAW HAK - THUN JÂY AWAL “ (11/4/2021 - 29/4/2022) Tháng 1 = Ahiér Balan Sa “Sa Bangun Dit” Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Chủ Nhật 11/4/2021) - Tháng Ramâwan = Awal Balan Ramâwan “Sa Bangun Angar” Thun Jây (Dương Lịch: Thứ Ba 13/4/2021) Tháng 2 = Ahiér Balan Dua “Sa Bangun Angar“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Ba 11/5/2021) - Tháng Sawal = Awal Balan Sawal “Sa Bangun Jip” Thun Jây (Dương Lịch: Thứ Năm 13/5/2021) Tháng 3 = Ahiér Balan Klau “Sa Bangun But“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Tư 9/6/2021) - Tháng Dul Kajih = Awal Balan Dul Kajih “Sa Bangun Suk” Thun Jây (Dương Lịch: Thứ Sáu 11/6/2021) Tháng 4 = Ahiér Balan Pak “Sa Bangun Suk“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Sáu 9/7/2021) - Tháng Dul Ka I-ji = Awal Balan Dul Ka I-ji “Sa Bangun Dit” Thun Jây (Dương Lịch: Chủ Nhật 13/5/2021) Tháng 5 = Ahiér Balan Dua “Sa Bangun Sanacar“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Bảy 7/8/2021) - Tháng Amarem = Awal Balan Amarem “Sa Bangun Som” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Hai 9/8/2021) Tháng 6 = Ahiér Balan Nem “Sa Bangun Som“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Hai 6/9/2021) - Tháng Sak Phor = Awal Balan Sak Phor “Sa Bangun But” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Tư 8/9/2021) Tháng 7 = Ahiér Balan Tajuh “Sa Bangun Angar“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Ba 5/10/2021) - Tháng Rabaul Awal = Awal Balan Rabaul Awal “Sa Bangun Jip” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Năm 7/10/2021) Tháng 8 = Ahiér Balan Dalipan “Sa Bangun Jip“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Năm 4/11/2021) - Tháng Rabaul Ahiér = Awal Balan Rabaul Ahiér “Sa Bangun Sanacar” Thun Dal (Dương Lịch: 13/5/2021) Tháng 9 = Ahiér Balan Salipan “Sa Bangun Suk“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Sáu 3/12/2021) - Tháng Jamâdin Awla = Awal Balan Jamâdin Awla “Sa Bangun Dit” Thun Dal (Dương Lịch: Chủ Nhật 5/12/2021) Tháng 10 = Ahiér Balan Sa Pluh “Sa Bangun Dit“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Chủ Nhật 2/1/2022) - Tháng Jamâdin Ahiér = Awal Balan Jamâdin Ahiér “Sa Bangun Angar ” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Ba 4/1/2022) Tháng 11 = Ahiér Balan Sa Puis “Sa Bangun Som“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Hai 31/1/2022) - Tháng Rajep = Awal Balan Rajep “Sa Bangun But ” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Hai 2/2/2022) Tháng 12 = Ahiér Balan Sa Mak “Sa Bangun But“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Tư 2/3/2022) - Tháng Sak Ban = Awal Balan Sak Ban “Sa Bangun Suk” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Sáu 4/3/2022) Tháng 13 = Ahiér Balan Bhang “Sa Bangun Suk“ Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Thứ Sáu 1/4/2022) - Tháng Ramâwan =Awal Balan Ramâwan “Sa Bangun Sanacar” Thun Dal (Dương Lịch: Thứ Bảy 2/4/2022) Tìm Hiểu Về Lịch Pháp Của Cộng Đồng Chăm Ahiér - Awal Nằm Trong Văn Hóa Chăm. Chỉ ngày trong tuần : Người Chăm có bảy (7) ngày một tuần. tên gọi các ngày trong tuần có nguồn gốc Phạn Ngữ ( Sanskrit) adit = chủ nhật som = thứ hai angar = thứ ba but = thứ tư jip = thứ năm suk = thứ sáu sanacar = thứ bảy Ví dụ : Tel harei suk patri trun manei = đến ngày thứ sáu cong chúa xuống tắm nyu mai di adit harei hadei nyu matai = ông ấy đến vào ngày chủ nhật và ngày hôm sau ông ấy chết. Chỉ tháng trong năm: người Chăm dùng những tháng trong năm theo âm lịch(xen kẽ trong 30 ngày và tháng 29 ngày) Tháng đủ (30 ngày) gọi là balan tapak, tháng thiếu (29 ngày) được gọi là balan u. một năm có 12 tháng. năm bắt đầu từ ngày mồng sáu tháng năm trăng khuyết và kết thúc và ngày mồng năm tháng sáu trăng tròn. mười tháng đầu được tính từ một đến mười. balan sa =tháng Giêng balan dua = tháng hai balan klau = tháng ba balan pak = tháng tư balan limâ = tháng năm balan nem = tháng sáu balan tajuh = tháng bảy balan dalipen = tháng tám balan salipen = tháng chín balan sa pluh = tháng mười balan puis = tháng mười một balan mak = tháng mười hai Vídụ : Akaok balan sa hala amil throh = đầu tháng giêng cây me trổ đọt. Bilan nem yang tikuh, balan tajuh yang patao, tháng sáu cúng thần chuột, tháng bảy cúng thần patao. Để đối chiếu năm âm lịch và dương lịch, người Chăm sử dụng thêm hai tháng xen kẽ gọi là bilan kran. balan kran thứ nhất được gọi là bilan baruw là tháng nối tiếp tháng giêng Chăm. balan kran thứ nhà được gọi là balan bhang là tháng nối tiếp tháng 12 Chăm (bilan mak). Người Chăm Awal sử dụng lịch Ả Rập để tính ngày tháng ahat = chủ nhật sanainik = thứ hai salasak =tứ ba rep-a -thứ tư hemmes = thứ năm jumah = thứ sáu sabathok = thứ bảy Tháng của lịch Chăm Awal Người Chăm Awal cũng dùng lịch như những người Chăm khác. tuy nhiên để ấn định ngày tháng tiến hành lễ giáo, họ sử dụng lịch Ả Rập. cũng nên ghi nhận rằng cách phát âm hiện tại tên các tháng không giống cách phát âm của người Ả Rập. amaram = tháng giêng sak phar = tháng hai raba ul awal = tháng ba raba ul ahiér = tháng tư jamadin aw la = tháng năm jamadin ahiér = tháng sáu rajep = tháng bảy sak ban = tháng tám ramawan = tháng chín sa wal = tháng mười dul ka jah = tháng mười một dul ka Iji = tháng mười hai Tháng được chia ra thành hai nhị tuần trăng theo chu kỳ trăng khuyết hay trăng tròn, nhị tuần trăng có thể có 14 hoặc 15 ngày. nhị tuần thời kỳ trăng tròn gọi là bingun, nhị tuần trăng huyết gọi là klem. Ví dụ: Harei klau bangun =ngày mùng ba trăng tròn harei sa klem = ngày mùng một trăng khuyết mbeng pa-ndih di klem = lễ cưới hôn luôn tiến hành trong thời trăng khuyết. Siam lakei yau purami sa klem = anh ta đẹp như trăng rằm ( rằm mùng một trăng khuyết) (balaok) trong ngôn ngữ viết, những ngày được ghi bằng con số từ 0 đến 9, trên mỗi con số có ghi thêm dấu (~) để chỉ trăng tròn ( . ) để chỉ trăng khuyết Người Chăm không còn hiểu và sử dụng lịch Sakawi mà tổ tiên họ đã dùng xưa kia. họ cũng không biết cách tính lịch theo đại chu kỳ 60 năm của người Hoa. họ sử dụng chu kỳ 12 năm để tính lịch. mỗi năm của chu kỳ được gọi là nasak mang tên một thú vật. để chỉ năm người ta dùng từ đôi: thun nasak như: thun nasak takuh = năm tý thun nasak kabaw = năm sửu thun sasak ramaong = năm dần thun nasak tapai = năm thỏ (mão) thun nasak ina garai = năm thìn thun nasak ula naih = năm tỵ thun nasak asaih = năm ngọ thun nasak pabaiy = năm mùi thun nasak kra = năm thân thun nasak manuk = năm dậu thun nasak asau = năm tuất thun nasak pabuei = năm hợi Ví dụ: - Nasak asaih Po Ceng nis = năm ngọ Po Ceng băng hà tal thun nasak ina garai ong ka Peng nan matai = đến năm Thìn ông Ka Peng (Lê Văn Duyệt ) chết (1832) - Di thun nasak ina garai nan craoh = Vào năm Thìn thì bệnh dịch thổ tả hoành hành. - Di thun nasak ina garai mboh crih = vào năm Thìn người ta chứng kiến bao nhiêu điều lạ lùng. Thông qua các tài liệu trên, Admin có thể tóm gọn một ý trình sau đây: 1___ Quy luật Nhuận của Âm lịch khởi đầu vào thế kỷ thứ VI trước công nguyên. Các nhà thiên văn học Trung Quốc nhận thấy rằng: cứ 19 năm Dương lịch, vị trí giữa quả đất, mặt trăng và mật trời lại lặp lại như cũ và tương ứng 235 tháng Âm lịch. Do đó, để tương ứng với Âm Dương lịch, mỗi chu kỳ 19 năm có 12 năm có 12 tháng và 7 năm có 13 tháng, năm 432 trước công nguyên, nhà Thiên văn học Métel đã độc lập với Trung Quốc, cùng phát hiện ra chu kỳ 19 năm Dương lịch trùng 235 tháng Âm lịch. Chu kỳ này, người Hy Lạp gọi là chu kỳ Métel cụ thể: ___ 19 chu kỳ 4 mùa ( cũng là 19 năm Dương lịch ) dài: 365,2422×19=6.939,60 ngày ___ 19 năm Âm lịch, trong có 7 năm Nhuận, dài: 29,53(19.12)+(7.1)=6.939,55 ngày. 2___ Các móc năm nhuận Âm lịch thứ tự như sau: 3,6,9,11,14,17 và 19 rồi bắt đầu lại từ đầu. 3___ Theo lịch vạn niên dịch học phổ thông thì trong 120 năm thường có 44 năm nhuận và những tháng nhuận nhằm nhằm vào các tháng 2,3,4,5,6,7 và 8. Các tháng còn lại không có nhuận và 5 tháng không có nhuận là các tháng 1,9,10,11, và 12. Như vậy có 7 tháng có nhuận 5 tháng không có nhuận. Cũng theo lịch này thì cả 12 con giáp đều có năm tháng nhuận chứ không như lịch Chăm chỉ nhuận vào tháng chạp cuối năm Hak, Dal, Jim Luic ( 3 trong 8 Ikes Sarak Chăm ) 4___ Một năm Dương lịch 12 tháng, mỗi tháng xuất hiện một chòm sao chứ không như lịch Chăm chỉ căn cứ ba chòm sao. các chòm sao có tên Tiếng Việt là: Bạch dương, Kim ngưu, Song tử, Cử giải, Sư tử, Thất nữ, Thiên bình, Thần nông, Nhân mã, Ma kết, Bão bình, Song ngư. Ngoài ra, theo tài liệu: << tham khảo ý kiến của các nhà khoa học>> của Thầy Thập Liên Trưởng có trích dẫn trong lịch pháp Chăm một câu như sau:<< Di thun nasak tikuh, balan limâ, tijuh bangun but>>. và trong Ariya Gleng Anak cũng có câu:<< Nasak pabaiy balan dua sa pluh bangun suk...>>___ trong hơn 20.000 tư liệu hoàng gia Champa từ năm 1600 đếm năm 1810 ở pháp là được dùng theo thể thức trên và không bao giờ mang niên đại: Takuh Liaih kabaw bak, rimaong jim, tapai jây.... nghĩa là chủ dùng 12 con giáp để tính năm, sau đó là ngày tháng. ikes sarak: liaih, hak, jim, jây, dal. bak, waw, jim chỉ dùng cho lịch Hồi giáo mà thôi.___ Ikes Sarak Liaih, hak, jim, jây... kèm theo con giáp lịch pháp Chăm chỉ mới xuất hiện sau này, khoảng đầu thế kỷ 20, do trí thức Chăm thời ấy, có hiểu biết về lịch pháp Chăm tự biến chế cách ghép vào. Điều này đã gây ra tranh cãi, đấu lý giữa những người cầm cân nảy mực về lịch pháp Chăm và cho mãi đến bây giờ cũng chưa ngã ngũ, thống nhất được. Người ta thường nói:<< Hỏi để biết, hỏi để trả lời hay đặt vấn đề để giải quyết vấn đề và kết luận vấn đề>>. Từ những nhận định trên, nhằm để thống nhất lịch pháp Chăm, Acar xin mạo muỗi đề xuất một số giải pháp như sau: 1__ Chọn năm móc lịch Chăm. Các loại lịch như Phật lịch, Dương lịch, Hồi lịch... đều có năm móc và tính đến nay. Phật lịch 2552, Dương lịch năm 2008, Hồi lịch năm 1429.... vậy thì Chăm lịch nên chọn móc năm nào? Theo Acar, có thể lấy năm thầy lập nước Lâm Ấp 192 làm năm móc và tính đến nay 1817=(2008-(192-1). 2__Không sự dụng Ikes Sarak: Liaik, hak, jim, jây... kèm theo sau các con giáp lịch pháp Chăm. Thí dụ năm 2008 takuh 1817, bilan....harei... 3__ Sử dụng các móc năm nhuận theo Âm lịch, vì nó tương ứng với năm Dương lịch và thứ tự các móc năm nhuận như sau: 3,6,9,14,17 và 19 rồi bắt đầu lại từ đầu. 4__ Không sử dụng 3 năm nhuận trong 8 năm thường như lịch pháp Chăm hiện nay ( vì không dùng Ikes sarak ) mà cả 12 con giáp đều có năm tháng nhuận. 5__ Theo phong tục tập quán Chăm thì các tháng giêng, tháng tư, tháng bảy, tháng chạp là những tháng hay thường dùng choc các đám ma chay cúng tế.... các tháng 3,6,8,10,11 dùng cho đám cưới hỏi dựng nhà cửa... các tháng còn lại là tháng 2,5,9, có thể bổ sung cho các tháng nhuận, như vậy để tạo điều kiện thuận lợi cho đời sống sinh hoạt thường ngày Acar xin đề nghị các tháng nhuận nên dùng nên dùng các tháng 3,6,8,10,11 và có thể bổ sung thêm các tháng 2,5 và 9. Căn cứ tài liệu đã thu thập được, vào đầu tháng 8 năm 2003, Acar có biên soạn các móc năm nhuận Chăm lịch chọn một chu kỳ 12 con giáp (19×12=228 năm) theo quy tắt 19 năm nhuận 7 năm và xin đính kèm theo đây để quý vị có tâm huyết lịch pháp Chăm thao khảo. Lịch pháp Chăm cũng như một số lịch pháp khác đã được biên soạn từ xa xưa, trong giai đoạn trình độ nhận thức của con người về vụ trụ còn hạn chế thì có thể va vấp sai sót đôi chút là lẽ thường tình và << Hậu sinh khả ý>>. Chúng ta có trách nhiệm điều chỉnh bổ sung ngày cùng hoàn chỉnh hơn. ngay cả Dương lịch cũng đã từng sửa đổi 2 lần vào năm 46 trước công nguyên ( Hoàng đế Fules César ) và thế kỷ thứ XVI năm 1582 ( Đức giáo hoàng Grégoire thứ XIII ). << Đông tay vỗ nên bột>> hy vọng rằng những ý kiến, thô thiện của bạn thân được nhắc nhở những nhà trí thức, những người cầm cân nảy mực về lịch pháp Chăm sẽ cùng ngồi lại với nhau để bàn bạc đi đến thóng nhất lịch pháp Chăm. Trên đây là quan điểm cá nhân về lịch pháp Chăm với mong muốn thắp lên ngọn nén nhỏ, soi rỏi điểm xuyết lập lòe vào vườn hoa văn hóa đa sắc màu của dân tộc. vì trình độ hiểu biết hạn hẹp thì chắc chắn nhiều khiến khuyết, sai sót. Kính mong các bậc thức giả, các vị thấu tình đạt lý xem xét bổ sung. xim cảm ơn Tháng Mặt trăng ( Âm Lịch): Có 29 ngày 12 giờ 44 phút 08 giây ( hoặc 02 giây 8/10 ) tức bằng: 29,53 ngày = 29,530588 ngày Năm Mặt Trời ( Dương Lịch ): Trung bình có độ dài là 365 ngày 05 giờ 48 phút 45,97 giây tức bằng: 365,2422 ngày. ___Chu kỳ 19 năm Nhuận 7 năm theo thứ tự 12 tháng Âm Lịch: 3_9_11_14_17_1_2_3_4_5_6_19_3 (22), 6(25), 9(28), 11(30), 14(33).... 7_8_9_10_11_12... ___Chu kỳ theo thứ tự 12 tháng Nhuận để cho 12 con giáp quay vòng như sau: Guen thun tuei Ya dak 12 balan katek ka 12 nasak nduec yeng pataom wil yau kani: Năm: 33_33_32_33_32_33_32... ___Theo những Năm quay vòng. cho những địa chỉ như dưới đây: 60_24_36_24_24_36_24... ___12 Địa chỉ quay giáp một vòng ( một chu kỳ ) được: 228 năm Cở sở xác định Thời Gian: Để xác định các khaorng thời gian, người ta đã dựa vào chu kỳ nhật động của thiên cầu và chuyển động hàng năm của mặt trời tức là dựa vào sự quay của trái đất và sự chuyển động của nó quanh Mặt trời: Để xác định các khoảng thời gian dài, người ta đã dựa vào đơn vị cơ sở: Năm Xuân Phân. năm xuân phân ( cũng là chu kỳ 4 mùa ) có độ dài bằng khoảng thời gian giữa hai lần liên tiếp mặt trời đi qua điểm xuân phân. đối với những khoảng thời gian ngắn, người ta đã dùng đơn vị cơ sở: Ngày và ước số của nó ( giờ phút giây ). Dương Lịch: cơ sở xây dựng dương lịch là độ dài của năm xuân phân ( hay chu kỳ 4 mùa ). Năm xuân phân dài 365,2422 ngày, nhưng năm lịch phải chứa số nguyên ngày. Để phù hợp với chu kỳ 4 mùa thì bình quân năm lịch trong một khoảng thời gian nào đó phải có trị số gần nhất với độ dài của nó năm xuân phân, ví vậy, người ta phải quy ước thêm Năm Nhuận. (năm thường: 365 ngày__năm nhuận: 366 ngày).... Âm Lịch: âm lịch lấy độ dài củ Tuần Trăng (29,53 ngày) làm cơ sở cho Tháng. Dĩ nhiên là tháng lịch phải chứa số nguyên ngày và để phù hợp với tuần trăng nên tháng hoặc có 29 ngày hoặc có 30 ngày. sao cho độ dài bình quân của tháng lịch có trị số gần nhất với chu kỳ của tuần trăng.... Âm Dương Lịch: về sau, người ta đã đưa Năm Nhuận vào để bình quân Năm Lịch có độ dài với chu kỳ 4 mùa. Cứ 19 năm Âm lịch thì có 7 năm nhuận, năm nhuận có 13 tháng: __19 năm Xuân Phân: 365,2422×19=6.939,60 ngày. __19 năm Âm Dương Lịch: 29,53(19.12)+(7.1)=6.939,55 ngày. Như vậy khi đưa luật nhuận vào thì bình quân năm Âm lịch đã phù hợp với chu kỳ 4 mùa (năm xuân phân). Ta thấy rằng Âm Dương lịch là loại lịch vừa lấy cơ sở, của Tuần Trăng, để xây dựng Tháng, vừa lấy chu kỳ 4 mùa để xây dựng năm. (Ảnh: 2019 - 2020) Facebook: Nguyễn Ngọc Quỳnh

File Size

133.87 Kb

Dimension

540 x 960

Description

SAKAWI AHIÉR- AWAL “ THUN KABAW HAK - THUN JÂY AWAL “ (11/4/2021 - 29/4/2022) Tháng 1 = Ahiér Balan Sa “Sa Bangun Dit” Thun Kabaw Hak (Dương Lịch: Chủ Nhật 11/4/2021) - Tháng Ramâwan = Awal Bala... View More
Be the first person to like this.