0 rating 40 views 0 Likes 0 blog comments

Tác giả: Sohaniim

 

Trong suốt chiều dài lịch sử để hình thành Việt Nam hình chữ S như hiện nay, rất nhiều cuộc xung đột xảy ra giữa Đại Việt và các nước láng giềng. Đặc biệt là vương quốc Champa. Sự xung đột này nó đã thể hiện rõ rệt giữa hai luồng tư tưởng, một bên ảnh hưởng Ấn giáo lấy thuyết thần quyền, xây dựng văn hóa làm trung tâm; một bên ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, lấy tư tưởng bành trướng thực dân làm kim chỉ nam.

Chính sách Nam Tiến của Đại Việt trong lịch sử không chỉ là việc xâm chiếm lãnh thổ mà còn xóa bỏ phạm vi không gian linh thiêng của dân tộc Champa.

1. Đặt vấn đề

Nhiều bài nghiên cứu về Champa và Đại Việt hầu hết các tác giả chỉ đi khai thác về vấn đề xâm chiếm đất đai và lãnh thổ, hay văn hóa, kiến trúc,... nhưng ít tác giả đề cập đến ý đồ phá hủy chủ thuyết thần quyền nhằm làm giảm đi sức mạnh của vương triều Champa.

Lịch sử là một tấm áo rách mà các nhà nghiên cứu là những thợ may vá, thế nên với việc nghiên cứu lịch sử hiện đại chúng ta không thể bỏ qua những mảnh ghép nào để tấm áo rách ấy hoàn thiện hơn.

2. Chủ thuyết thần quyền Champa

Trong suốt chiều dài lịch sử Champa, lãnh thổ được xây dựng dựa trên yếu tố thần quyền gắn liền với tôn giáo. Từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ XV Champa ảnh hưởng Ấn giáo, những kiến trúc đền đài gắn liền với các vị thần, lãnh thổ của họ đều được các vị thần bảo hộ. Mỗi triều đại, các vị vua lên ngôi đều phải xây dựng, hoặc cúng tế tại các đền tháp để bầy tỏ lòng thành với các vì thần mà vương quốc họ đang thờ phượng.

Theo văn khắc trên một tảng đá nằm ở cánh đồng Bắc Hạ nói về việc cúng tiến cho một tự viện: “Tôn kính thần Sri Damaresvara. Những cánh đồng Til - vit, Par, Tradvad... - tất cả những khu đất này là do vị vua hùng mạnh Sri... dâng cúng cho tu viện... Ngài là người có... là người đã hủy diệt...”. Xin lưu ý, vị thần Damaresvara mà vua Sri... tôn kính là thủ lĩnh các Daramas hoặc Hutas (yêu tinh), một trong vô vàn tên hiệu của Avalokitesvara có nguồn gốc từ thần Shiva. (1)

Từ văn bia Bắc Hạ cho thấy, đất đai vùng đền tháp được vị vua Champa dâng lên các vị thần để bầy tỏ lòng thành của mình, trong chi tiết văn bia có nhắc đến cánh đồng Til – vit, Par và Tradavad đủ để chúng ta hình dung được không gian thiêng mà các vị thần cai quản rộng lớn cỡ nào.

Văn bia trên tháp Po Klaong Girai – Ninh Thuận, “trong bài nghiên cứu “Le temple de Po Klong Garai au Vietnam”, do HAL Archives-ouvertes ấn hành năm 2015, Anne-Valérie Schweyer cho biết.
- Trụ Nam, mặt trước của tháp, nội dung (trích phần đầu):
“Om! Nhân danh thần Shiva.
Phúc thay! Đây là toàn bộ cánh đồng cùng công thần thuộc lãnh địa mà Đại Hoàng Triều Jaya Siṅhavarmmadeva Hoàng tử Harijit đứa con thần thánh của đức vua Indravarmma vĩ đại và Hoàng hậu Gaurendralakṣmī tuyệt vời - vùng đất từ Bắc chí Nam hiến dâng lên Đại Hoàng Triều Jaya Siṅhavarmmadeva.
Có một vùng đất nơi làng Apuh là cánh đồng Kuvai - khởi điểm từ hướng Đông Bắc nơi đầu Kênh Lớn - chạy về hướng Nam phân ranh bởi một con đê đồng lúa quê hương - chạy về hướng Tây đến giới hạn con đê với đồng lứa quê hương...” (2)

Sau những biến cố xung đột trong chiến tranh dẫn đến sự suy tàn của nên văn minh Champa, “sự suy tàn của nền văn minh Champa còn có một yếu tố khác, đó là sự bại vong nhiều chiến trận quân sự vào thế kỷ 13 đã làm phai nhạt đi niềm tin quần chúng vào cơ cấu huyền bí của Ấn Độ giáo mà Champa vẫn tin rằng cơ cấu này xuất phát từ ý muốn của các Đấng thiêng liêng. Vì bằng chứng rõ rệt là những cơ cấu huyền bí này đã không còn sức mạnh để chống lại với quân xâm lược Kampuchea, Trung Quốc hay Đại Việt”. (3)

Trong quan niệm của dân tộc Champa, việc thành bại của các bậc quân vương đều do sự trợ giúp của đấng linh thiêng. Một minh chứng rõ hơn, quan niệm dân gian Chăm vùng Panduranga trong truyền thuyết Po Klaong Girai và Po Rome, hai vị vua này lên ngôi cai trị vương quốc đều được sự ưng thuận, hỗ trợ của thần linh.

3. Từ chủ thuyết thần quyền đến quan niệm không gian linh thiêng của người Chăm

Đồng bào Chăm với tính ngưỡng thờ đa thần, đất đai, biển, rừng núi, cây cối,.. đều có thần linh. Từ làng mạc, đền tháp, nhà cửa, kut hay nghĩa trang,… đều có các vị thần trông coi và bảo hộ, chính những quan niệm này tạo nên một nét đẹp trong văn hóa Chăm.

Hàng năm, đến dịp Rija Nagar đầu năm mới, người Chăm phải làm lễ tống ôn, tẩy uế không gian làng mạc, đồng thời cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi để người dân được no ấm.

Các khu vực linh thiêng Chăm như: tháp, kut, danaok (đền), nghĩa trang là khu vực yên tĩnh, linh thiêng, và có những lễ tục tẩy uế theo phong tục (balih tanah, palieng yang). Thường thì cộng đồng Chăm sống cách xa khu vực này và có những điều kiêng kỵ nhất định. Đặc biệt là tháp, là biểu tượng linh thiêng nhất đối với cộng đồng Chăm.

Khu vực kut: Là nghĩa trang tộc họ mẹ, nằm trong không gian riêng lẻ ngoài cánh đồng và phải cách xa làng (có thể nằm phía nam, bắc, tay tùy theo gia tộc chọn đất thiêng thế nào).

Danaok (đền): Là nơi thờ các vị thần, hoặc người có công với Champa, thường nằm ở phía đông của làng, hoặc nếu đền để xác định phạm vi ranh giới thì nó được nằm trong khu vực phân chia ranh giới đó, ví dụ: Đền Po Klaong Girai Bhaok – Sông Pha (nằm ở ngoài làng).

Bimong (tháp): Cũng giống như đền, tháp là một trường hợp đặt biệt, đến nay chưa ai xác định tháp nằm ở hướng nhất định nào của của khu vực người dân sinh sống, nhưng ai cũng biết tháp phải được xây dựng trong một khu vực đất rộng, có thể là đồng bằng, hoặc có thể là đồi cao. Phạm vi không gian thiêng có thể nói là rất rộng, chúng ta có thể nhận ra điều này với khoảng cách từ ba làng Chăm đến tháp Po Klaong Girai đó là, làng Lương Tri, Thành Ý và Phú Nhuận - Ninh Thuận, không biết vô tình hay là chủ ý của người xưa, ba làng Chăm này đều nằm ở ba hướng Bắc – Tây – Nam, riêng về hướng Đông người Chăm quan niệm đây là hướng thần linh và cửa đền chính của tháp bất di bất dịch phải hướng về phía đông.

Hiện nay tháp Po Ina Nagar, Po Rome, Po Klaong Girai, vẫn được người Chăm thờ phượng, hàng năm cộng đồng Chăm có 4 lễ tục chính diễn ra trên tháp như: Katé (tháng 7 Chăm lịch), Cambur (tháng 9), Peh bimbeng Yang (mở cửa tháp tháng 1- Rija Nagar), Yuer Yang (Tháng 4).

Theo người già Chăm, trước kia ngoài việc làm lễ trên tháp những ngày thường họ không được lui tới tháp vì sợ phạm vào những điều cấm kỵ trong tâm niệm người Chăm, trừ ông Tư (camanei), người chịu trách nhiệm trong coi tháp.

Trong ký ức nhà thơ Inra Sara về khu vực thiêng “Thuở bé đánh xe trâu ngang qua đồi tháp nửa cây số, anh Đạm bảo tôi cắn chặt ngón trỏ để tránh nói bậy. Tuổi tiểu học, đám chúng tôi ai lấy tay chỉ vào đá Kut dù là “Kut hoang” gần nhà bà Điều thì bị người lớn bắt cắn ngón tay xin chừa”.

Bất kỳ sinh linh Chăm nào cũng đều tự ý thức, không được ăn nói tục tiểu ở khu vực linh thiêng, không được phép sờ lên bức phù điêu “Po Klaong Girai” hay các phù điêu của các vị thần khác (trừ người có trách nhiệm làm lễ), các lễ vật kiêng cử trên tháp là thịt heo và thịt bò, ngoài ra còn một số thịt kiêng cữ khác trong quan niệm người Chăm, không được tiểu tiện trong phạm vi khu vực linh thiêng (Trên tháp Po Klaong, kể cả dưới chân đồi, nơi bạn có thể nhìn lên thấy tháp).

Với tín ngưỡng thờ đa thần nên trong tâm niệm của người Chăm, bất kỳ nơi nào họ sinh sống, hay bất kỳ khu vực nào có đền thờ đều có vị thần, nó không thuộc phạm trù khoảng cách mà nó thuộc phạm trù tâm linh. Chẳng hạn, trong khuôn viên nhà Chăm từ cửa ngõ, sân nhà, sâu hơn nữa là trong phòng ngủ đều có thần linh canh giữ. Với quan niệm này, họ hạn chế những suy nghĩ, hành vi, hành động xấu xa, bởi họ cho cho rằng tất cả việc họ làm đều có thần linh giám sát. Họ luôn dạy con cháu mình với việc ứng xử với thần linh từ thưở bé, hoặc cộng đồng truyền dạy cho nhau, bởi họ quan niệm rằng, mỗi cá thể làm sai thì cả cộng đồng đều chịu trách nhiệm và nhận lấy hậu quả. Chính vì thế những hành vi, hành động xâm phạm đến tâm linh đối với cộng đồng Chăm là một điều rất nghiêm trọng.

4. Chính sách Nam Tiến không gian linh thiêng Champa bị phá vỡ

Trong suốt chiều dài lịch sử Champa với chủ thuyết thần quyền, đặt niềm tin tôn giáo lên hàng đầu, nhìn qua các cuộc xung đột đều cho thấy một sự kiện đáng chú ý đó là, tất cả các cuộc xâm chiếm đều nhằm đánh đổ ý thức hệ thần quyền để làm giảm tinh thần của dân tộc Champa.

Một khi tiến đánh và xâm chiếm được Champa việc đầu tiên các đối thủ láng giềng đều nhắm vào các ngôi tháp thiêng biểu tượng của vương quốc.

“Năm 774 đánh dấu cho cuộc chiến của dân tộc Jawa (ám chỉ cho dân tộc Đa Đảo) xua quân tấn công Kauthara và đốt phá ngôi đền làm bằng gổ để thờ đấng Shiva. Sau 10 năm xây dựng và trang trí, vua Sri Satyavarman đứng ra khánh thành tháp này vào năm 784 và tôn cho nữ thần Bhagavati một chức phong mang tên là Po Ina Kauthara, tức là Bà Chúa Xứ của tiểu vương quốc Kauthara. Chức phong Po Ina Kauthara (Bà Chúa Xứ Kauthara) là qui chế pháp lý nằm trong hệ thống tín ngưỡng Champa, buộc tất cả nhân dân Champa sinh sống ở khu vực Kauthara phải có nghĩa vụ đóng góp tiền của để chăm sóc và thờ cúng nữ thần này.

Năm 945, vua Khmer là Rajendravarman II xua quân tấn công Kauthara và chiếm lấy tượng bằng vàng của Po Ina Nagar đưa về Campuchia. Năm 965, vua Inravarman III ra lệnh tạc lại bức tượng của bà, nhưng lần này làm bằng đá để khỏi quân giặc đánh cấp. Và tượng này còn lưu giữ cho đến hôm nay trong đền của bà ở Nha Trang. Với chức phong là Po Ina Nagar (Bà Thánh Mẫu Vương Quốc), Bhagavati trở thành nữ thần quan trọng nhất trong hệ thống tín ngưỡng ở Champa. Kể từ đó, dân tộc Champa ở nhiều địa phương đứng ra xây dựng đền tháp để thờ phụng bà Thánh Mẫu Vương Quốc. Tại tiểu vương quốc Panduranga, người Chăm cũng không quên tôn vinh Po Ina Nagar trong nhiều đền tháp”. (4)

Trong quá trình Nam Tiến để xâm chiếm Champa, Đại Việt không chỉ đưa dân vào sống các vùng chiếm đống, bên cạnh đó còn xóa bỏ các đền thờ Champa hoặc biến nó thuộc sở hữu của người Việt. Những dấu tích của các đền tháp Champa dọc dải miền trung, kèm theo những bức tượng các vị thần bị mất đầu hay bị phá hủy đều bắt nguồn từ các cuộc chiến tranh xâm chiếm lãnh thổ.

Với chiến thuật da beo (tằm ăn dâu), dân Đại Việt dần dần xuất hiện ở Champa nhiều hơn. Năm 1697 để quản lý Việt kiều, nhà Nguyễn xây dựng một chính sách đặt biệt đó là, xây dựng phủ Bình Thuận trong lãnh thổ Panduranga – Champa. Theo tư liệu hoàng gia Panduranga viết bằng tiếng Chăm và Hán, kể từ năm 1702, tất cả Việt Kiều sống trong Panduranga – Champa không trực thuộc quyền quản lý của vương quốc này, nhưng trực thuộc phủ Bình Thuận của nhà Nguyễn. (5)

Một khi Champa rơi vào tay Đại Việt không chỉ lãnh thổ bị thu hẹp mà không gian linh thiêng cũng biến mất hoặc thu hẹp. Người Việt di cư vào Champa, dân số ngày càng đông buộc họ phải mở rộng khu vực sinh sống. Nếu người Chăm sống xa các đền tháp và ngôi mộ Chăm thì người Việt xem vấn đề đó là một việc làm bình thường (quan niệm tất đất tất vàng).

Như đã nêu ở phần trên một khi vương quốc Champa còn đủ quyền lực thì phạm vi khu vực linh thiêng của họ rất rộng, trải qua tiến trình lịch sử bị xâm chiếm khu vực linh thiêng ngày càng thu hẹp, không gian linh thiêng chỉ còn nằm trong ký ức và quan niệm của cộng đồng Chăm.

5. Kết luận

Lịch sử chỉ là những mảnh ghép của quá khứ để thế hệ chúng ta nhìn lại và xem nó như một bài học nhằm có thái độ và cách ứng xử trong tương lai. Đặt lại các vấn đề trong lịch sử để chúng ta có góc nhìn đa chiều hơn.

Hiện nay, vấn đề không gian thiêng không chỉ người Chăm mà kể cả người Việt cũng đang bị lạm dụng, hoặc sử dụng nó chưa thỏa đáng với những quan niệm tín ngưỡng của người dân. Không dân linh thiêng cần được tôn trọng và bảo vệ nhằm tránh sự xung đột không đáng có sau này.

Theo Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc, dưới đây gọi tắt là UNESCO, họp phiên thứ 32 tại Paris từ 29 tháng 9 đến 17 tháng 10 năm 2003:

“Di sản văn hóa phi vật thể” được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng – cũng như những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan – mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ. Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, di sản văn hóa phi vật thể được các cộng đồng và các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường, với mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người. Vì những mục đích của Công ước này, chỉ xét đến những di sản văn hóa phi vật thể phù hợp với các văn kiện quốc tế hiện hành về quyền con người, cũng như những yêu cầu về sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng, các nhóm người và cá nhân, và về phát triển bền vững”.(6)

 

Tài liệu tham khảo:
1. Qảng Văn Sơn, 2014, Nghiên cứu tôn gáo.
2. Facebook, inra sara 10/7/2020, Văn bia Po Klaong Girai nói gì?
3. Po Dharam, Champaka 1, Góp phần tìm hiểu lịch sử Champa.
4. Po Dharma, Champaka
5. Po Dharma, góp phần tìm hiểu lịch sử Champa, champaka 1.
6. Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể - UNESCO

 

 

Nguồn: facebook

0
Total votes: 0
mydung
User not write anything about he.
Be the first person to like this.

It will be interesting:

By: On January 21, 2018
0 rating 277 views 0 likes 0 blog comments
Read more
By: On September 6, 2018
0 rating 213 views 0 likes 0 blog comments
Read more
By: On January 19, 2012
0 rating 11.4k+ views 1 like 0 blog comments
Read more